W książce “X, Y, Z. Prawdziwa historia złamania szyfru Enigmy” Sir Dermot Turing opisuje brytyjskie, francuskie i polskie prace prowadzące do złamania kodu używanej przez nazistów maszyny szyfrującej. To ważna książka, demitologizująca brytyjski punkt widzenia, prezentująca fakty i przypominająca zasługi wszystkich osób zaangażowanych w złamanie szyfru.


Tytuł książki – “X, Y, Z. Prawdziwa historia złamania szyfru Enigmy” – odnosi się do kodowej nazwy projektu zmierzającego do poznania zasady działania niemieckiej maszyny szyfrującej oraz współpracy w tym zakresie służb wywiadowczych Francji, Wielkiej Brytanii i Polski. W związku z tą operacją wiele osób ryzykowało życie w okupowanej przez nazistów Europie, by dać szansę aliantom na złamanie Enigmy i zdobycie przewagi w wojnie w powietrzu, na lądzie i na morzu.

Dla nas, Polaków, kwestia Enigmy ma szczególne znaczenie, bo to właśnie nasi kryptolodzy odegrali niezwykle istotną rolę w rozpracowaniu zasad działania maszyny. Pierwsze prace nad złamaniem niemieckiego szyfru rozpoczęli w Poznaniu trzej matematycy i kryptolodzy: Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski już na początku lat dwudziestych. Jak zaznacza autor, kluczem do sukcesu aliantów było spotkanie w 1939 roku w Pyrach, na którym polscy matematycy przekazali Brytyjczykom i Francuzom szczegółowe informacje dotyczące działania Enigmy, a także projekt tzw. bomby kryptologicznej – urządzenia mechaniczno-elektrycznego do automatycznego łamania szyfrów. Polscy matematycy i kryptolodzy pracowali nad złamaniem szyfru Enigmy praktycznie od początku istnienia maszyny w latach dwudziestych XX wieku, po raz pierwszy niemieckie szyfrogramy zakodowane przy jej pomocy udało się rozszyfrować polskim kryptologom w grudniu 1932 roku.

Mimo, że to Polacy stworzyli podstawy deszyfracji Enigmy, Anglicy przez wiele lat starali się przywłaszczyć to osiągnięcie sobie, utajniając wiele informacji o tym, jak naprawdę doszło do złamania szyfru. Pierwsze informacje, wskazujące na to, że Polacy mieli znaczący wkład w rozszyfrowanie Enigmy ukazały się na Zachodzie dopiero na początku lat siedemdziesiątych XX wieku, gdy ujawniono część archiwów, a niniejsza praca Dermota Turinga, oparta w dużej części na odtajnionych w ostatnich latach dokumentach, stanowi podsumowanie współczesnej wiedzy na ten temat i hołd złożony polskim matematykom, których osiągnięcia przez lata były pomijane milczeniem.

Jak pisze Turing: powojenne utajnienie wielu dokumentów oraz „tworzenie mitu” wokół ośrodka Bletchley Park i skupianie się wyłącznie na zasługach Brytyjczyków, w tym stryja autora – Alana Turinga, sprawiło, że dotarcie do prawdy o roli innych państw w złamaniu kodu Enigmy stało się trudniejsze lub wręcz niemożliwe. Jak ocenia Turing – Wielka Brytania „zawłaszczyła sobie pracę wykonaną przez Polaków i przeszczepiła ją na grunt brytyjskiej historii”.

w swojej książce Turing stawia na pierwszym planie opis wieloletnich wysiłków i bezdyskusyjnych osiągnięć polskich kryptologów

W swojej książce Turing stawia na pierwszym planie opis wieloletnich wysiłków i bezdyskusyjnych osiągnięć polskich kryptologów, wychodząc z założenia, że większość czytelników zna już historię Enigmy z brytyjskiego punktu widzenia, skupiającego się na pracach Alana Turinga i zespołu Bletchley Park. Turing przedstawia również szczegółowo zaskakujące dla wielu czytelników aspekty udziału w projekcie XYZ strony francuskiej, w tym zagmatwane losy Gustava Bertranda i jego nieocenionego szpiega, Hansa-Thilo Schmidta. Jak się okazuje, wkład Francuzów w dzieło deszyfracji Enigmy miał duże znaczenie w początkowej fazie prac. To właśnie Francuzi, dzięki pracy swoich szpiegów, przekazali Polakom instrukcje, jak działała Enigma, pozwalające naszym inżynierom na poznanie zasady działania mechanizmów maszyny, zbudowanie kopii i złamanie pierwszych kodów Enigmy.

Prace polskich matematyków i kryptografów działających w strukturze Biura Szyfrów trwały nieprzerwanie do września 1939 roku i były kontynuowane mimo trwających działań wojennych także później – na terenie okupowanej Francji a później w Anglii. Wojenne losy ekipy Biura Szyfrów układają się niczym scenariusz wartkiej powieści sensacyjno-szpiegowskiej, a Dermot Turing potrafi snuć opowieść akcentując ekscentryczność niektórych postaci, ich wzajemne nie zawsze proste relacje, uwypuklając absurdalność niektórych sytuacji czy zachowań sojuszników. Autor nie pomija też aspektów czysto ludzkich – wojennej tułaczki, tęsknoty za bliskimi czy trudnych wyborów w powojennej rzeczywistości i pozostawienia przez Brytyjczyków niedawnych sojuszników samym sobie, bez wsparcia i pomocy.

“X, Y, Z. Prawdziwa historia złamania szyfru Enigmy” to ważna książka, demitologizująca brytyjski punkt widzenia, prezentująca fakty i przypominająca zasługi osób z innych państw, wcześniej skrzętnie pomijane jako nie pasujące do brytyjskiej legendy Bletchley Park. Robert Wiśniewski

Dermot Turing, X, Y, Z. Prawdziwa historia złamania szyfru Enigmy, Przekład: Jan Szkudliński, Dom Wydawniczy Rebis, Premiera: 26 lutego 2019
 

konkurs

 

Dermot Turing
X, Y, Z. Prawdziwa historia złamania szyfru Enigmy
Przekład: Jan Szkudliński
Dom Wydawniczy Rebis
Premiera: 26 lutego 2019
 

Przedmowa

Jego Ekscelencja prof. dr Arkady Rzegocki, ambasador Rzeczpospolitej Polskiej w Zjednoczonym Królestwie

23 marca 2018 r. miałem przyjemność być gościem honorowym w Bletchley Park, gdzie Jego Królewska Wysokość Książę Kentu uroczyście otworzył nową wystawę stałą, zatytułowaną The Bombe Breakthrough [Przełomowa bomba], która wyjaśnia, w jaki sposób wiadomości zaszyfrowane za pomocą maszyny szyfrującej Enigma zostały odczytane przy zastosowaniu nowatorskich technik maszynowych. Wystawa przedstawia nie tylko prace prowadzone w samym Bletchley Park, ale także fundamenty, jakie położono pod nie w Polsce przed wybuchem II wojny światowej. Ambasada RP podarowała na nią replikę polskiej „bomby”, która ukazuje, że tworzenie maszyn służących do łamania szyfrów rozpoczęło się w Polsce.
Fakt łamania szyfrów Enigmy jest obecnie dobrze znany w Wielkiej Brytanii i w Polsce, jednakże pamięć o tym jest zaskakująco odmienna w obu krajach. W Wielkiej Brytanii pamięta się o sukcesach Bletchley Park, w tym głównie o pracach Alana Turinga oraz o tym, jak odczytywanie wiadomości szyfrowanych Enigmą przyczyniło się do zwycięstwa aliantów i skróciło wojnę nawet o dwa lata. W Polsce natomiast pamięta się o tryumfie matematyków, zwłaszcza Mariana Rejewskiego, Jerzego Różyckiego i Henryka Zygalskiego, którzy od 1932 r. dokonywali kluczowych przełomów, wyprzedzając sojuszników w wyścigu do złamania Enigmy, i bezinteresownie przekazali swoją wiedzę Brytyjczykom i Francuzom. To opowieść o biegu sztafetowym, w którym w najważniejszych momentach inni przejmowali pałeczkę. Gdy do wojny włączyli się Amerykanie, także im przekazano sekrety Enigmy.
Wszystkie kraje biorące udział w tym wyścigu mają wiele powodów do dumy, a historię Enigmy należy opowiadać ze wszystkich punktów widzenia. Niniejsza książka pomoże zadbać o to, by osiągnięcia polskich kryptoanalityków były lepiej znane w Wielkiej Brytanii. Jej znaczenie jednakże wykracza poza przywrócenie równowagi w opowieści. Kluczem do sukcesu w walce z Enigmą i wkładu w zwycięstwo w II wojnie światowej była międzynarodowa współpraca wywiadów. Polska, Francja i Wielka Brytania (a później także Stany Zjednoczone) były partnerami dzielącymi się informacjami wywiadowczymi, przekazującymi zdobytą z różnych źródeł wiedzę dla osiągnięcia wspólnego celu. Duch, jaki przepajał bieg sztafetowy po złamanie Enigmy, pozostaje ważny do dzisiaj. Współpraca wywiadów nadal zachowuje kluczowe znaczenie w świetle współczesnych zagrożeń dla bezpieczeństwa. To właśnie w tym duchu ambasada RP wsparła wystawę o łamaniu szyfrów Enigmy w Bletchley Park.
Tymczasem przed Państwem dramatyczna historia sukcesów i dalszych losów polskich kryptoanalityków i ich współpracowników. Mam nadzieję, że książka sir Dermota Turinga, bratanka Alana Turinga, będzie się Państwu podobała. Sir Dermot od wielu już lat współpracuje ściśle z ambasadą RP, historykami i badaczami, by przyczynić się do opowiedzenia prawdziwej historii tych sukcesów kształtujących bieg dziejów. Jestem bardzo wdzięczny, że historia ta została opowiedziana z punktu widzenia obu stron. To klucz do lepszego pojmowania naszej wspólnej przeszłości.
 
Arkady Rzegocki
Ambasada Rzeczpospolitej Polskiej
47 Portland Place
London W1B 1JH

Wstęp

Najważniejszym problemem, przed którym na początku II wojny światowej stanął brytyjski wywiad wojskowy i morski, było odczytywanie niemieckich radiodepesz zaszyfrowanych za pomocą maszyny szyfrującej Enigma. W czasie I wojny światowej łamanie kodów dało Brytyjczykom przewagę, szczególnie w wojnie morskiej, ale także na niwie dyplomatycznej, i przyspieszyło włączenie się Stanów Zjednoczonych do walki. Dwadzieścia lat później użycie urządzeń mechanicznych do zapewnienia tajemnicy korespondencji groziło pozbawieniem aliantów tego najcenniejszego źródła informacji na temat niemieckich planów.
Obecnie wiemy, że Brytyjczycy nie ulękli się problemu. Gdzieś pomiędzy Londynem a Birmingham założyli tajny ośrodek, którego zadaniem było złamanie nowoczesnych technik szyfrowania stosowanych przez Niemcy (i inne kraje). Na początku wojny udało się znaleźć sposób na Enigmę. Wiadomości radiowe Luftwaffe odczytywane były od połowy 1940 r., depesze Kriegsmarine zaś od 1941 r. Później, z okresami wzlotów i upadków, do władz brytyjskich napływał stały strumień odszyfrowanych wiadomości. Z czasem strumień ten zmienił się w prawdziwą powódź, pozwalając aliantom uzyskać pełny wgląd w plany niemieckiej armii i marynarki, dzięki czemu dowódcy mogli podejmować znacznie lepsze decyzje na polu walki. Sukces Bletchley Park zakorzenił się w świadomości publicznej jako przykład zwycięstwa pomimo przeciwności losu, wspaniały tryumf rozumu nad siłą i kolebka wynalazków technicznych przełomowych dla dziejów cywilizacji. Bletchley Park daje więc wiele powodów do dumy.
Jednakże po drodze część tej historii została zagubiona. W rzeczywistości przed 1940 r. brytyjscy kryptoanalitycy nie poczynili żadnych postępów w pracach nad złamaniem szyfru wojskowej wersji Enigmy. W jaki więc sposób tak szybko i skutecznie udało im się zmienić tę sytuację?
Brakującym elementem jest wkład polskich kryptoanalityków, którzy pracowali nad tym problemem od ponad dziesięciu lat i którzy podzielili się swoją wiedzą ledwie sześć tygodni przed wybuchem wojny na arcyważnym spotkaniu pod Warszawą. Zgodnie z oceną osób obecnych na tym spotkaniu pozyskane wówczas przez Brytyjczyków informacje przyspieszyły ich program badawczy o rok. A cóż to był za rok! Wyobraźmy sobie historię alternatywną, w której Brytyjczycy nie byliby w stanie łamać szyfru Enigmy w czasie bitwy o Anglię, w działaniach morskich na Morzu Śródziemnym, w pierwszej fazie bitwy o Atlantyk czy w kampanii w Afryce Północnej. Scenariusz taki brzmi złowrogo, gdyż wówczas wojna nie tylko przeciągnęłaby się, ale mogłaby zakończyć się zupełnie inaczej. W tym świetle polski wkład w odczytywanie wiadomości zaszyfrowanych Enigmą zasługuje na lepsze poznanie.
Spotkanie pod Warszawą w lipcu 1939 r. samo w sobie jest wielką zagadką. Dlaczego Polacy niespodziewanie przekazali wszystkie swoje bezcenne sekrety? Ponownie brakuje tu pewnego elementu. Spotkanie to było zwieńczeniem kontaktów budowanych pieczołowicie przez wiele lat, i to nie przez Brytyjczyków, ale przez Francuzów. Bez Francuzów polskim kryptoanalitykom nie udałoby się tak szybko dokonać przełomów, a być może ich wysiłki w ogóle byłyby daremne. Bez Francuzów brytyjski atak na Enigmę w Bletchley Park od początku skazany byłby na niepowodzenie lub też uległby znacznemu opóźnieniu. Wkład Francuzów, tak jak i Polaków, powinien być lepiej znany. Złamanie szyfru Enigmy było zatem wynikiem współpracy przedstawicieli trzech krajów. Dla większego bezpieczeństwa kryptoanalitycy oznaczali siebie literami X, Y i Z odpowiednio na określenie ośrodków francuskiego, brytyjskiego i polskiego.
Pierwotnym założeniem tej książki było opowiedzenie historii X, Y, Z. Jednakże nie jest ona poświęcona głównie technikom łamania szyfrów czy też polityce międzynarodowej. W miarę jak odkrywałem kolejne fakty, stery narracji zaczęli przejmować polscy kryptoanalitycy i ich francuscy koledzy po fachu. Książka ta mówi zatem o tych ludziach, a jej celem jest przywrócenie im należnego im miejsca w historii.
Przywołanie historii X, Y, Z wiąże się z pewnymi wątkami pobocznymi. Jednym z nich, wartym wręcz osobnej książki, jest opowieść o zdobywaniu źródeł. II wojna światowa przyniosła pewne nieoczekiwane rezultaty: akta francuskie zostały zdobyte przez Niemców, gdy zaś Berlin zajęli Sowieci, znalazły się w Moskwie. Znaczną część tych materiałów (z radzieckimi komentarzami) zwrócono Francji w roku 1994 i 2000. Wiele dokumentów polskich rozproszyło się razem z wygnańcami z kraju, by trafić do różnych zbiorów w Londynie. Niektóre pozostają w Moskwie, inne natomiast tam, gdzie można by się spodziewać – w Warszawie. Akta niemieckie zostały zdobyte przez Amerykanów i Brytyjczyków i trafiły do archiwów narodowych w USA i Wielkiej Brytanii. Niektóre dokumenty przepadły, wskutek czego badacze muszą wykorzystywać cienie oryginalnych telegramów przechowane w postaci przechwyconych, rozszyfrowanych i przetłumaczonych kopii, na które natrafić można w nieoczekiwanych miejscach. Dziwacznym przykładem jest tu duży zbiór polskich radiodepesz, w języku niemieckim, znajdujący się w archiwum Auswärtiges Amt TICOM w Berlinie. Składa się on z dokumentów przejętych w Niemczech przez brytyjski Target Intelligence Committee w końcu II wojny światowej. Dokumenty te, będące owocem sukcesów niemieckiego wywiadu, który przechwytywał i rozszyfrowywał polskie radiodepesze, w roku 1945 zostały zatopione w jeziorze. Wydobyte przez Brytyjczyków, trafiły na dziesięciolecia do Wielkiej Brytanii i dopiero w latach dziewięćdziesiątych powróciły do Berlina. Polskie oryginały przepadły już dawno.
Większość materiałów dotyczących X, Y, Z została już odtajniona. Być może najważniejszym z nowych zbiorów jest spuścizna osoby, która odegrała kluczową rolę w tej historii, a której burzliwa kariera toczyła się we Francji, gdzie pracowała ona dla różnych agencji wywiadowczych tego kraju. Dokumenty Gustave’a Bertranda udostępniono w połowie 2016 r. po ich odtajnieniu przez Direction Générale de la Sécurité Extérieure. W zbiorze tym znajduje się obszerny raport Bertranda wraz z ponad 200 załącznikami, w większości zawierającymi oryginalne dokumenty. Niestety pierwszych 99 (z 304) załączników zaginęło, jednakże zachowane dostarczają mnóstwa szczegółów wydarzeń z lat poprzedzających rozwiązanie francusko-polskiej grupy kryptologicznej Bertranda w 1942 r.
Przeglądanie dokumentów jest elementem procesu badawczego. Równie ważne jednak jest słuchanie świadków wydarzeń. Rodziny kryptoanalityków przyjęły mój projekt z wielkim entuzjazmem. Spotkałem się z ogromną sympatią, wsparciem i pomocą rodzin Maksymiliana Ciężkiego, Antoniego Pallutha, Mariana Rejewskiego, Wiktora Michałowskiego i Henryka Zygalskiego. Anna Zygalska-Cannon udzieliła mi rzadkiego przywileju wglądu w listy Henryka oraz jego wspaniały zbiór fotografii. Winny jej jestem specjalne podziękowania. Szczególnie ważna była dla mnie długa rozmowa z Jerzym Palluthem w styczniu 2017 roku. Był on człowiekiem bardzo inteligentnym i odważnym, a w dodatku energicznym i pomysłowym.
Historia jego życia jest równie fascynująca jak dzieje jego ojca kryptoanalityka. Wieść o jego śmierci ledwie kilka tygodni po naszej rozmowie była ciosem, także dlatego, że na pożegnanie powiedział mi: „Gdy przyjedzie pan ponownie, mogę panu opowiedzieć o tym, jak walczyliśmy z komuną w latach zimnej wojny”. Miałem zaszczyt usłyszeć przynajmniej pierwszą część jego historii i jestem za to ogromnie wdzięczny.
(…)

1
Nulle Part

„Quant à l’action, qui va commencer, elle se passe en Pologne, c-est-à-dire Nulle Part”.
[„Rzecz dzieje się w Polsce, to znaczy Nigdzie”].
Alfred Jarry, Ubu Król (1896)
 
Listopad 1918 roku był dla Maksymiliana Ciężkiego dobrym miesiącem. Cesarstwo Niemieckie ogarnęły chaos i rewolucja. Buńczuczny kajzer abdykował i wymknął się do Holandii. Dowódcy cesarskiej armii zostali zmuszeni do podpisania zawieszenia broni w wagonie kolejowym gdzieś we Francji1. Jako jeden z żołnierzy tejże armii być może nie powinien się tym wszystkim radować, jednakże Maksymilian Ciężki nie był zwyczajnym niemieckim żołnierzem.
We wschodnich prowincjach cesarstwa większość ludności nie była Niemcami, nie chciała mówić po niemiecku i z pewnością nie pragnęła być rządzona przez Niemców. Od poprzedniego roku niektórzy z tych ludzi snuli pewne plany; Ciężki też się do nich zaliczał. Przed powołaniem do wojska i służby na froncie zachodnim Ciężki był członkiem skautów, lecz bycie skautem w tak zwanej Prowincji Poznańskiej nie oznaczało nauki wiązania węzłów, rozpalania ognisk i przeprowadzania staruszek przez jezdnię. „Skauci” stanowili przykrywkę dla paramilitarnego skrzydła polskiego ruchu niepodległościowego – POWZP, czyli Polskiej Organizacji Wojskowej Zaboru Pruskiego. „Zabory”, czyli podział Polski między sąsiadujące z nią mocarstwa, były same w sobie obrazą dla Polaków.
Dla Ciężkiego fakt odesłania go do domu z powodów zdrowotnych w lutym 1918 roku był korzystny. Pod Reims czy Soissons został na poły pogrzebany po wybuchu miny. Pył, który dostał się do jego płuc, wywołał infekcję. Wskutek tego jednak mógł spędzać więcej czasu ze „skautami”, organizując i powiększając ich szeregi oraz gromadząc broń. Po powrocie do zdrowia oszczędzono mu wyjazdu na front, a zamiast tego posłano na szkolenie radiotelegraficzne. Od tego momentu tajemnice komunikacji radiowej zapewniały zajęcie dla umysłu, jednakże w duszy skrywał niebezpieczny zamysł – przywrócenie niepodległości Polski. Gdy Niemcy ogarnęły zamęt i chaos, nadszedł czas działania. Polscy przywódcy przejęli władzę w Warszawie. Administracja cywilna w zaborze pruskim nie mogła funkcjonować bez poparcia ludności polskiej. Dla zachowania porządku w Posen, czyli Poznaniu, potrzebna była polska Gwardia Ludowa. Maksymilian Ciężki został wybrany do miejscowej Rady Żołnierskiej. To mógł być początek końca niemieckiego panowania w zaborze pruskim.
Zabór pruski był złowrogim widmem przeszłości, a w Polsce historia ma zgubny zwyczaj powtarzać się. W roku 1918 na horyzoncie majaczyła kolejna konferencja pokojowa. Poprzednia nie przyniosła Polsce nic dobrego. W listopadzie 1814 r., po pokonaniu Napoleona Bonaparte, w Wiedniu zebrał się kongres. Ówczesny brytyjski minister spraw zagranicznych wicehrabia Castlereagh uważał, że znalazł rozwiązanie „kwestii polskiej”: odtworzenie Królestwa Polskiego. Tymczasem Rosja była zainteresowana zdobyciem Krakowa i Torunia, mimo że te ważne miasta znajdowały się głęboko w austriackiej i pruskiej strefie wpływów (i nie miały nic wspólnego z pokonaną Francją). Car Aleksander I był jednakże człowiekiem rozsądnym. Zamiast upierać się przy Krakowie i Toruniu, zadowolił się tytułem króla Polski. Castlereagh powinien być z tego powodu szczęśliwy. Brytyjski minister od dawna powtarzał, że pragnie odbudowy Polski. Wszystko więc skończyło się dobrze.
Jak się jednak okazało, Królestwo Polskie nie obejmowało wielu polskich terytoriów, gdyż wielkie połacie dawnych ziem polskich pozostały w granicach Austrii i Prus oraz Cesarstwa Rosyjskiego, poza granicami nowego królestwa. Królestwo nie miało też szerokiej autonomii. W roku 1830 i 1863 wybuchły powstania przeciwko ustanowionym przez Rosjan rządom. Po drugim z nich car Aleksander II miał już dość narodowego niezadowolenia. Polskie instytucje zostały zlikwidowane, administracja w języku polskim stopniowo zniesiona. Car „zrzekł się obowiązków” króla polskiego, co oznaczało wcielenie królestwa do Rosji; do 1874 roku Polska przestała istnieć. Jak powiedział ówczesny francuski satyryk, określenie „w Polsce” stało się tożsame z „nigdzie”.
Polska mogłaby pozostać w niebycie, gdyby nie mężczyzna z wąsem. W roku 1918 wąsy były modne, ale te wąsy były znane na całym świecie. Zwisały, teatralnie obfite, z wyzywającą swobodą. Były symbolem. Definiowały ruch wyzwoleńczy, identyfikowały człowieka, którego Polacy nie widzieli często na oczy, a którego znali jedynie z radia. Miały też wymiar bardzo przyziemny – zasłaniały ubytki w uzębieniu pozostałe po ciosie kolbą karabinu zadanym przez strażnika na syberyjskim zesłaniu w 1887 r.
W kraju podzielonym i rządzonym przez trzy mocarstwa nie było wielu możliwości wychowania przywódców nowej rzeczpospolitej. Jeden wszakże się wyróżniał: nieprzejednanie wrogi wobec Rosji działacz lewicowy niestrudzenie pracujący na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości, jeśli trzeba, przy użyciu siły. To właśnie on nosił te wąsy. Nazywał się Józef Piłsudski i w 1918 r. przebywał w niemieckim więzieniu w Magdeburgu. Jednakże jego strażnicy zdawali sobie sprawę, że przetrzymują przyszłą głowę państwa, i nie pragnęli rządzić w Warszawie, gdzie od ponad stu lat władali Rosjanie. Chodziło jedynie o pozyskanie Piłsudskiego i może też odrodzonej Polski dla swej sprawy, tak by nie stała się marionetką ententy. Nikt więc nie był zaskoczony, gdy 8 listopada 1918 r. Piłsudskiego zwolniono z internowania i podstawiono mu pociąg specjalny, by udał się do Warszawy, gdzie „władza leżała na ulicy”. W kilka dni Piłsudski zdołał bezkrwawo zapanować nad tworzącymi się zrębami demokratycznych rządów. Odrodziła się Rzeczpospolita Polska.
Ale nie objęła ona krainy nazywanej przez Polaków Wielkopolską, zmienionego przez Niemców w Prowincję Poznańską obszaru, z którego pochodził Maksymilian Ciężki. Mimo nazwy i znaczenia Wielkopolsce groziło pozostanie poza granicami odrodzonego państwa polskiego. Dzielenie rządów z Niemcami nie działało. Atmosfera była napięta, niemieckie panowanie zaczęło słabnąć, prowincja dojrzewała do zmiany. Należało jedynie dać sygnał.
26 grudnia 1918 r. Poznań odwiedził bardzo ważny człowiek i wygłosił przemówienie w centrum miasta. Był to Ignacy Jan Paderewski, światowej sławy pianista i rzecznik polskich praw. Jego dokładne słowa nie są ważne: słuchacze doskonale zrozumieli przekaz płynący między wierszami. Nazajutrz wybuchło powstanie wielkopolskie. Oddział Ciężkiego zajął poznański dworzec. Jego kolejnym zadaniem było opanowanie pobliskiego miasta Wronki. Udało się to bez trudu i rozlewu krwi, w innych miejscach jednakże nie szło tak łatwo. Niemcy zaczęli się bronić. Właśnie wtedy, gdy Wielkopolska potrzebowała każdego zdolnego do noszenia broni, Ciężkiego powaliły problemy z płucami.
Sfrustrowany i bezczynny, Ciężki cierpiał na liście chorych, wreszcie jednak przypomniał sobie o swoim doświadczeniu radiotelegrafisty. W Poznaniu, na północ od Starego Miasta, w początkach XIX wieku Prusacy wznieśli duże fortyfikacje. Wysiedlono mieszkańców dwóch wsi, ale ich związana z winoroślą historia przetrwała w nazwie fortu, mimo że miejscowi nazywali go Cytadelą. W roku 1903 Fort Winiary został wyposażony w stację telegraficzną, która teraz znalazła się w polskich rękach. 2 kwietnia 1919 r. Maksymilian Ciężki znalazł się w poznańskiej jednostce radiowej stacjonującej w Cytadeli1.
Tam poznał innego radiotelegrafistę, wciąż jeszcze nastolatka. Antoni Palluth dopiero co ukończył szkołę i należał do tych młodych ludzi, którzy pragnęli wziąć w swe ręce przyszłość kraju – czyli, innymi słowy, wyrzucić Niemców ze swojej ojczyzny. Jednakże Pallutha do udziału w powstaniu pchała nie tylko duma narodowa. Jego zadania dokładnie odpowiadały jego zdolnościom i zainteresowaniom.
Antoni Palluth potrafił zdziałać cuda. W telegrafii bezprzewodowej było coś niezwykłego. Powietrze przesycone było niewidzialnymi, niesłyszalnymi, niewyczuwalnymi wiadomościami. Jednak przy użyciu nowoczesnego sprzętu można było zmusić powietrze, by zdradziło swoje sekrety. Wśród trzasków i szumów tła dawało się usłyszeć rytmiczne piski alfabetu Morse’a. Niekiedy nie sposób było utrzymać długość fali, czasami zaś zawodziły urządzenia. Przy złej pogodzie usłyszenie sygnałów było wyzwaniem. Palluth wszakże dbał o swoje urządzenia, a te reagowały na jego talent. Antoni Palluth był wyśmienitym inżynierem radioelektronikiem.
Palluth i Ciężki niedługo służyli razem, ale ich spotkanie miało ważne konsekwencje. Ci dwaj młodzieńcy byli wcieleniem nowego, zorientowanego na techniczne nowości kraju, jakim stawała się Polska. Byli radiowcami. Przyjaźń Ciężkiego i Pallutha miała przetrwać ćwierć wieku, oni zaś mieli odegrać jedne z głównych ról w międzynarodowym wysiłku złamania szyfrów niemieckiej Enigmy. Na razie jednak ich współpraca została przerwana. W połowie maja Pallutha przeniesiono do służby w północnej części Wielkopolski, a w tym samym roku Ciężki został skierowany na kolejny kurs.
Tymczasem należało zadecydować o powojennym kształcie Polski, aby uniknąć powtórki roku 1814. Po zmaganiach armii, tysiącach poległych i zrujnowaniu gospodarek zwołano konferencję pokojową. Ponownie, tak jak w 1814 r., usłużni Brytyjczycy proponowali nowy przebieg granic, mówiąc górnolotnie o odbudowaniu silnego i niepodległego państwa polskiego. Tym razem jednak, po części dzięki dokonaniom swoich żołnierzy, Polacy zostali zaproszeni do stołu obrad. Na ich obecność naciskali Francuzi. Z perspektywy francuskiej głównym celem obrad było powstrzymywanie Niemiec. Kluczowe znaczenie miało tu wytyczenie granicy polsko-niemieckiej. Jednakże nie tylko Francuzi bardzo przychylnie spoglądali na odbudowę państwa polskiego. Sformułowany przez prezydenta Wilsona program pokojowy, jego słynne czternaście punktów, zawierał pod pozycją trzynastą następujące słowa:
 
Powinno zostać stworzone niepodległe państwo polskie, obejmujące terytoria zamieszkane przez ludność niezaprzeczalnie polską, i musi mu zostać zapewniony wolny dostęp do morza. Niepodległość polityczna, gospodarcza oraz integralność terytoriów zamieszkanych przez tę ludność będą zagwarantowane przez konwencję międzynarodową.
 

Wszystko to brzmiało wspaniale i stworzyło podstawy do energicznych rozmów prowadzonych wśród dymu cygar w paryskich salach konferencyjnych. Ale punkt trzynasty programu Wilsona był jedynie deklaracją intencji. Zachodnia granica Polski na papierze miała wyglądać mniej więcej tak, jak przebiegała do drugiej połowy XVIII w. Tyle że w drugiej połowie XVIII w. Niemcy nie istniały jeszcze jako państwo. Zdaniem Niemców granica winna przebiegać tam, gdzie w 1914 r., gdy państwo polskie nie istniało. A co z obszarami wschodnich Niemiec, teraz zmieniających się w zachodnią Polskę, na których przez dziesięciolecia osiedlali się Niemcy? Czyim kosztem Polska miała otrzymać „dostęp do morza”? I kto miał udzielić temu międzynarodowych gwarancji?