Wojownicy z pól ryżowych. Historia samurajów

Zapomnijcie o szlachetnych wojownikach z filmów Kurosawy.

Pierre-François Souyri rozprawia się z mitem samuraja i pokazuje, co naprawdę kryło się za maską bushidō: przemoc, zdrada, polityka i paradoksy. A kiedy brutalni feudałowie stali się poetami, urzędnikami i ideologami, Japonia wykorzystała ich wyidealizowany wizerunek do zbudowania narodowej tożsamości – także na eksport.

Autor dowodzi, że samuraje to nie tylko miecz, ale też kaligrafia, poezja, ceremonia parzenia herbaty i sztuka mądrego rządzenia. Przez wieki byli oni nie tylko żołnierzami, ale też intelektualną i administracyjną elitą – strażnikami porządku, etykiety i wiedzy. Souyri przywraca im tę wieloznaczność, pokazując, jak wojownik z czasem stawał się urzędnikiem, a pole bitwy zamieniał na dworskie rytuały i polityczne gry.

„Wojownicy z pól ryżowych. Hisotria samurajów” to fascynująca, przenikliwa opowieść, która zostawia ślad jak cięcie miecza.

Pierre-François Souyri – francuski historyk i japonista, specjalizuje się w dziejach średniowiecznej i nowożytnej Japonii. Profesor Uniwersytetu w Genewie, były dyrektor Maison franco-japonaise w Tokio. Autor cenionych prac o samurajach, mentalności feudalnej Japonii i historii idei. Pisze jasno, przekrojowo i z pasją, konsekwentnie odrzucając orientalizujące spojrzenie na Japonię.

Uwagi dla czytelnika
Zachowaliśmy tutaj japoński sposób zapisu nazwisk i imion. Nazwisko rodowe pojawia się jako pierwsze, imię jako drugie. Dla zachowania przejrzystości używamy tylko tych imion i nazwisk, pod którymi cytowane postacie pozostały znane, ponieważ niektóre z nich zmieniały w ciągu swojego życia, czasem wielokrotnie, zarówno imiona, jak i nazwiska rodowe. Stosujemy zatem najbardziej rozpowszechniony zwyczaj japoński. Do transkrypcji japońskich słów używamy zmodyfikowanej wersji systemu Hepburna[1].
W bibliografii korzystamy z francuskich tłumaczeń, o ile są dostępne – wtedy tytuł podajemy w języku przekładu. Jeśli publikacja nie została przetłumaczona, podajemy tytuł w języku oryginalnym – w takich przypadkach tłumaczenie na polski pochodzi od tłumaczki.

[1] Z wyjątkiem wyrazów utrwalonych w języku polskim, np. gejsza, szogun, samuraj, Tokio (przyp. tłum.).

Chronologia

1. JAPONIA STAROŻYTNA (VII–XII wiek)

Okres Asuka (około VII wieku): Japonia „uczy się” od Chin

Państwo rządzone jest według Kodeksów.
Okres Nara (710–784)

710: stała stolica w Nara, zbudowana na wzór chińskich stolic.
Spisanie mitów i legend założycielskich.
Rozkwit wielkich klasztorów w Nara.
Ekspansja gospodarcza i karczowanie lasów.
Okres Heian (794–1185): cywilizacja arystokratycznej Japonii w pełnym rozkwicie

794: stolica cesarska zostaje ostatecznie przeniesiona do Heian (obecnie Kioto).
Około roku 1000: dwór znajduje się pod całkowitą dominacją rodu Fujiwara i jego przywódcy Michinagi: „Ten świat należy do mnie niczym wieczny księżyc w pełni”.
Powolne przebudzenie gospodarcze i polityczne prowincji

935–941: powstanie Taira no Masakado i jego wasali w regionie Kantō. Piraci osiągają szczytową aktywność na Morzu Wewnętrznym. Pierwsze przejawy istnienia nowej klasy wojowników (bushi) w prowincjach.
1051–1087: wojny na północy kraju. Północno-wschodnia część Japonii włącza się w japoński krąg kulturowy w XII wieku, wokół miasta Hiraizumi.
Początek XI wieku: Murasaki Shikibu, dama dworu, pisze Opowieść o księciu Genjim, jedno z arcydzieł światowej literatury.
XI–XII wiek to czas karczowania ziem w prowincjach wschodnich i wzmożonej aktywności handlowej w zachodniej Japonii.
1156–1159: walki frakcyjne rozdzierają dwór; krew się leje, a arystokraci wzywają klany wojowników do rozstrzygnięcia sporów. Cesarz Go Shirakawa, sprzymierzony z wojownikami Taira (Heike) pod wodzą Taira no Kiyomori, zwycięża. Wojownicy Minamoto (Genji) zostają odsunięci.
1160–1180: wszechwładza rodu Taira.
1180–1185: okres wojen domowych między klanami wojowników Taira i Minamoto.
Lato 1180: powstanie wojowników wasali Minamoto. Minamoto no Yoritomo ustanawia nielegalny feudalny rząd w Kamakurze, w regionie Kanto.
1185: ostateczne zwycięstwo Minamoto nad klanem Taira. Yoritomo mianuje swoich wasali zarządcami prowincji i intendentami domen, aby zapewnić porządek w kraju.
2. JAPONIA ŚREDNIOWIECZNA (KONIEC XII – KONIEC XVI WIEKU)

Okres Kamakura (1185–1333):

Pierwszy rząd wojowników (szogunat Kamakura).
1192: Yoritomo otrzymuje tytuł Sei-i Tai Szogun, głównodowodzącego do walki z barbarzyńcami.
1221: wojna ery Jokyū. Klan Hojo triumfuje na czele szogunatu: Hojo, regenci szoguna, rządzą do upadku reżimu w 1333 r.
Rozkwit literatury wojennej.
Około 1215: pierwsze wersje Opowieści o rodzie Heike, arcydzieła literatury średniowiecznej.
1274 i 1281: nieudane inwazje Mongołów na Kiusiu.
Szogunat Kamakura rozszerza władzę na Zachód. Niemożność nagrodzenia wasali prowadzi do kryzysu systemu.
Rozkwit rozbójnictwa.
Okres wojen domowych między Dworem Południowym a Północnym (1336–1392):

Nowy etap umacniania się pozycji klasy wojowników.
1336: Ashikaga Takauji zdobywa władzę w Kioto i tworzy nowy reżim szogunatu wspierany przez cesarza z Kioto (Dwór Północny).
Rozkwit gospodarczy na wsi: powstają pierwsze wspólnoty wiejskie.
Okres Muromachi (koniec XIV – koniec XV wieku):

Rozkwit szogunatu pod koniec XIV i na początku XV wieku.
1397: Ashikaga Yoshimitsu wycofuje się pod Kioto, do Złotego Pawilonu.
Narastająca niestabilność społeczna: czas buntów (ikki) i „świata na opak”.
Szczyt cywilizacji średniowiecznej Japonii: teatr nō, yūgen („ciemny urok tajemnicy”), ogrody zen i nowa estetyka prostoty.
W XV wieku władza szogunatu słabnie, coraz trudniej utrzymać porządek feudalny.
1416: niepokoje na Wschodzie: przez ponad wiek region Kanto pogrąża się w anarchii feudalnej.
1467–1477: wojny Ōnin. Klany walczą na ulicach stolicy: Kioto zniszczone.
1485–1493: powstanie na południe od Kioto prowadzi do zorganizowania autonomicznej wspólnoty regionalnej kierowanej przez drobnych samurajów z prowincji.
1491: wojownik o niejasnym pochodzeniu, Hojo Sōun, tworzy niezależne księstwo na półwyspie i zostaje panem wojny.
Okres Sengoku (Sengoku jidai) (koniec XV wieku – 1573):

Epoka „krajów na wojnie”.
Nasilają się ruchy autonomii wiejskiej i miejskiej.
Nowi niezależni władcy regionalni: panowie wojny.
Po 1550 roku charyzmatyczni panowie walczą w prowincjach o supremację: Takeda Shingen, Uesugi Kenshin, Mori Motonari i inni.
Japonia po raz pierwszy styka się z Europejczykami, bronią palną i chrześcijaństwem.
Oda Nobunaga wchodzi do Kioto w 1568 r. Pokonuje kolejnych przeciwników swojej hegemonii i prowadzi bezwzględną wojnę z klasztorami buddyjskimi.
Nobunaga rozbija ligi amidystów i organizacje drobnych wojowników w Kansai.
1573: Nobunaga znosi szogunat Muromachi. Koniec średniowiecznej Japonii i początek procesu odbudowy hegemonicznej władzy.
3. ANCIEN RÉGIME (1573–1867) (CZYLI OKRES PRZEDNOWOCZESNY)

Okres Azuchi-Momoyama (1573–1603): okres przejściowy, odpowiadający procesowi budowy państwa przednowoczesnego

Pokonani panowie wojny zostają podporządkowani jako wasale.
Organizacje religijne o charakterze militarnym także zostają podporządkowane.
Tworząc wolny rynek, Nobunaga i jego następcy łamią władzę cechów kupieckich i rzemieślniczych oraz wzmacniają nowe warstwy mieszczańskie.
Systematyczne pomiary ziemi pozwalają nowemu państwu dostosować podstawę podatkową i zwiększyć dochody z lenn.
W następstwie oddzielenia wojowników od chłopów i zmuszenia ich do życia u podnóża zamków, daimyō przekształcają klasę wojowników w warstwę administratorów oderwanych od dawnej ziemi.
Klasa samurajów staje się klasą miejską. Kraj przechodzi szeroko zakrojoną urbanizację.
1575: broń palna Ody Nobunagi pokonuje kawalerię Takeda (bitwa pod Nagashino).
1582: Nobunaga zdradzony przez wasala popełnia samobójstwo. Jego generał, Hideyoshi, przejmuje dziedzictwo i kontynuuje dzieło zjednoczenia.
1585: Hideyoshi podporządkowuje sobie panów Shikoku.
1587: Hideyoshi podporządkowuje panów Kiusiu.
1588: Hideyoshi konfiskuje majątki Kościoła w Nagasaki. Zarządza powszechne rozbrojenie chłopstwa („polowanie na miecze”).
1590: Hideyoshi podporządkowuje sobie wschodnią Japonię.
1592 i 1596: Hideyoshi dwukrotnie wysyła armie do Korei.
1600: w bitwie pod Sekigaharą Tokugawa Ieyasu pokonuje przeciwników i przejmuje polityczne dziedzictwo Hideyoshiego.
Okres Edo (1603–1867):

Długi okres pokoju, ale też izolacji kraju.
Znaczący rozwój gospodarczy w XVII wieku, wolniejszy w XVIII i XIX wieku.
Po raz pierwszy Japonia staje się cywilizacją miejską i tworzy nową, bogatą kulturę.
A. Lata konsolidacji (1603–1641):

1603: Tokugawa Ieyasu przyjmuje tytuł szoguna i zakłada szogunat w Edo.
1614–1615: wojna z potomkami Hideyoshiego ukrytymi w twierdzy Osaka.
1615: ogłoszenie zasad określających relacje między wojownikami a szogunatem.
1635: daimyō mają obowiązek rezydować w Edo przez część roku (sankin kōtai).
1641: zamknięcie faktorii Hirado. Dla handlu pozostaje otwarta tylko holenderska faktoria Dejima w Nagasaki – całkowite zamknięcie kraju.
B. Szczyt reżimu Edo (połowa XVII – początek XVIII wieku):

1649: ogłoszenie przez szogunat praw określających przez dwa wieki prawa i obowiązki chłopów i panów.
1651: ronin Yui Shōsetsu zbiera niezadowolonych i wznieca bunt przeciw szogunatowi.
1663: szogunat zakazuje praktyki junshi (wasal dobrowolnie towarzyszy swojemu suwerenowi w śmierci).
1688–1703: era Genroku; kultura epoki Tokugawa osiąga jeden ze swoich szczytów.
1701–1703: sprawa 47 roninów.
C. Japonia w połowie epoki Edo (XVIII wiek): zbyt nieśmiałe reformy, by zaradzić skostnieniu instytucji

Druga połowa XVIII wieku: pogarsza się sytuacja ekonomiczna drobnych samurajów, wybuchają bunty chłopskie.
Rozkwit „badań narodowych”: krytyka oficjalnego neokonfucjanizmu i powrót do „źródeł tradycji japońskiej”.
Początek „badań holenderskich”: studiowanie osiągnięć nauki zachodniej dzięki tłumaczeniu dzieł naukowych.
Nowa forma kultury miejskiej rozwija się w Edo w atmosferze względnej wolności.
Polityka gospodarcza sprzyja monetyzacji gospodarki, ale niezdolność do głębokiej reformy struktur politycznych prowadzi do narastania niezadowolenia.
Problemy finansowe szogunatu i lenn: zubożenie samurajów.
Powstają szkoły lennicze dla edukacji synów samurajów.
D. Japonia pod koniec epoki Edo (pierwsza połowa XIX wieku):

Po niepowodzeniu reform szogunat zaostrza kurs wobec presji zagranicznej i wewnętrznej opozycji.
1804–1830: epoka Kasei; nowy etap rozwoju cywilizacji Edo.
Mieszczanie uczestniczą w kulturze dzięki upowszechnieniu edukacji i rozwojowi wydawnictw.
Wielka epoka barwnych drzeworytów (Ukiyo-e).
Wielki głód ery Tempo.
1837: Oshio Heihachiro, samuraj oburzony nędzą, spiskuje w Osace przeciw skorumpowanym urzędnikom. Pierwsze otwarte zakwestionowanie reżimu.
E. Ostatnie lata szogunatu (przybycie Perry’ego 1853 – restauracja Meiji 1868):

Przybycie amerykańskich kanonierek oznacza koniec izolacji.
Władza szogunatu zostaje zakwestionowana, a autonomia „księstw południowo-zachodnich” rośnie.
1854: koniec izolacji kraju. Kilka portów zostaje otwartych dla obcych statków.
1858: traktaty pokoju i handlu z mocarstwami zachodnimi, tzw. „nierówne traktaty”.
1859: Yoshida Shōin, przywódca ksenofobicznej i antyszogunackiej opozycji, zostaje aresztowany i stracony.
1860: minister szogunatu Ii Naosuke zostaje zamordowany przez ksenofobicznych samurajów.
3 stycznia 1868 r. dwór ogłasza restaurację władzy cesarskiej.
Koniec szogunatu Tokugawa. Rozpoczyna się nowy okres historii kraju. Proces modernizacji jest już w toku.
4. JAPONIA MODERNIZUJE SIĘ POD PANOWANIEM CESARZA MEIJI (1868–1912)

Koniec ancien régime’u.
1869: panowie oddają swoje lenna państwu.
1871: zniesienie lenn i utworzenie prefektur, oficjalna likwidacja dawnych stanów społecznych. Oficjalny koniec uprzywilejowanego statusu samurajów.
1872: Fukuzawa Yukichi, były samuraj, liberał i modernista, publikuje Zachętę do nauki, krytykę tradycyjnej moralności.
1873: wprowadzenie powszechnego poboru wojskowego.
1876: dawnym samurajom zakazuje się noszenia miecza.
1877: „wojna południowo-zachodnia”; samuraje powstają na Kiusiu. Zostają pokonani przez nową armię cesarską złożoną z poborowych. Ich przywódca, Saigō Takamori, popełnia samobójstwo.
1881: Itagaki Taisuke, były samuraj, zakłada Partię Wolności, opowiadającą się za monarchią konstytucyjną i parlamentarną.
1882: Kanō Jigorō „wynajduje” „drogę giętkości” – judo.
1889: ogłoszenie cesarskiej konstytucji Wielkiej Japonii.
1890: pierwsze posiedzenie nowego parlamentu; Japonia staje się państwem narodowym.
1899–1900: Nitobe Inazō publikuje Bushido, duszę Japonii, przetłumaczoną na japoński w 1908 r.
1906: na nowo odkryto i opublikowano Hagakure.
1947: wejście w życie nowej „pacyfistycznej” konstytucji Japonii.

Przedmowa

Postać samuraja – wojownika – zrosła się z historią Japonii[2] do tego stopnia, że stała się jej symbolem. Pierwsi samuraje pojawili się na przełomie IX i X wieku i przez kolejne tysiąclecie zdominowali historię, aż do oficjalnego zniesienia ich statusu podczas reform Meiji w latach 70. XIX wieku. Pojawili się pod koniec starożytnego okresu Japonii, osiągnęli dominację w średniowieczu (XII–XVI wiek) oraz w okresie Edo (1600–1867), zwanym także epoką nowożytną. Choć zniknęli około półtora wieku temu, ich obecność w literaturze, kinie i komiksach wciąż pobudza wyobraźnię zarówno w Japonii, jak i na Zachodzie.
Poza archipelagiem japońskim żadne azjatyckie społeczeństwo nie doświadczyło podobnej wielowiekowej dominacji wojowników.
Chiny na przykład były zarządzane przez ponad dwa tysiąclecia przez biurokrację wykształconych urzędników, mandarynów, i nawet jeśli zdarzało się, że generałowie przejmowali władzę, żadna dziedziczna klasa wojskowa nie zdołała utrzymać się u władzy przez dłuższy czas.
W Korei grupa uczonych o dziedzicznym, uprzywilejowanym statusie – yangbani – zdołała w okresie dynastii Yi (1392–1910) objąć stanowiska cywilne i wojskowe w biurokratycznym aparacie państwa, jednak urzędy i tytuły zależały zasadniczo od systemu egzaminów wzorowanego na chińskim. I zarówno w Chinach, jak i w Korei uczeni administratorzy zawsze postrzegali swoją pozycję społeczną jako nadrzędną wobec wojskowych.
Choć Japonia częściowo dzieli ze swoimi sąsiadami to samo dziedzictwo kulturowe, to wykształcenie się z biegiem czasu grupy wojowników stanowi wyraźną polityczną i społeczną osobliwość w historii japońskiego archipelagu[3]. Japonia stworzyła system, w którym prym wiedli wojownicy – niespotykany gdzie indziej w Azji, a jednocześnie czerpiący z kontynentalnych ideologii. Ten system, uosobiony w postaci samuraja, można nazwać prawdziwym feudalizmem, który wyrósł pośród pól ryżowych.
Od bardzo dawna japońscy uczeni, a później historycy uważali, że przejęcie władzy przez zbrojnych wojowników w wyniku walk między rodami Taira i Minamoto pod koniec XII wieku stanowiło przełom w historii Japonii i zwiastowało narodziny „epoki wojowników”, którą charakteryzowało zwłaszcza ustanowienie nowej formy dominacji politycznej – rządów szogunatu[4], zwanego bakufu, z siedzibą w Kamakurze, we wschodniej Japonii, około 500 kilometrów od dworu cesarskiego w Kioto.
Dla Portugalczyków, którzy przybyli na archipelag w XVI wieku, a później dla holenderskich kupców z Nagasaki społeczeństwo japońskie miało głęboko wojowniczy charakter.
Nicolas Lanzillotto, jeden z pierwszych Europejczyków, którzy dotarli na archipelag, wspominał o „licznych drobnych panach feudalnych, podobnych do naszych hrabiów i innych lokalnych władców”[5]. Valignano, wizytator jezuitów, który spędził tam kilka lat, wyjaśniał w swojej relacji misjonarskiej, że w Japonii istnieli:
[…] panowie feudalni, zwani tono: to oni posiadali ziemię i nią zarządzali; istniały między nimi znaczne różnice w godności i pierwszeństwie, podobnie jak u nas między hrabiami, markizami i książętami… Wszyscy żyli z wielką pompą, stosownie do swojej władzy i rangi… [Istnieli także] wojownicy zwani buke, którzy byli rycerzami i drobnymi panami ziemskimi[6].
W ten sposób rozpowszechnił się na Zachodzie pogląd, że w Japonii, podobnie jak w Europie, istniało społeczeństwo wojowników, zdominowane tam przez samurajów. Później, w XIX wieku, zarówno w Japonii, jak i w Europie zostało ono określone mianem „społeczeństwa feudalnego”[7].
Na początku XX wieku, gdy Japonia była zaangażowana w proces modernizacji struktur ekonomicznych i społecznych, a status samurajów został dopiero co zniesiony, japońscy historycy zaczęli kłaść nacisk na wojowniczy charakter dawnej Japonii.
Zaangażowana w militarne przedsięwzięcia na kontynencie Japonia starała się wejść do klubu wielkich mocarstw imperialistycznych. Ukazywanie Japonii jako kraju z natury odmiennego od innych krajów Azji stało się kwestią bardziej ideologiczną niż naukową. W Bushidō, Soul of Japan [Bushido. Dusza Japonii], opublikowanym w Stanach Zjednoczonych w 1899 roku, Nitobe Inazō (1862–1933), z wykształcenia agronom, próbował wykazać, że japońskich wojowników można było przyrównać do zachodnich panów feudalnych, a bushidō [drogę wojownika] przedstawił jako odpowiednik zachodnich kodeksów rycerskich[8] i twierdził, że wartości tej ideologii nadal kształtowały japońską mentalność jego czasów.
Z kolei historyk Hara Katsurō (1871–1924) opublikował w 1906 roku pracę Nihon chūseishi [Historia japońskiego średniowiecza], by wyjaśnić, że dzięki istnieniu samurajów Japonia miała poznać bardzo wcześnie system społeczny zasadniczo podobny do europejskiego[9]. Istnienie dawnego japońskiego feudalizmu pozwalało pokazać światu wszystko to, co zbliżało Japonię do Europy Zachodniej, i wszystko to, co odróżniało ją od innych krajów Dalekiego Wschodu, szczególnie Chin. Japońskie średniowiecze było jak Europa w samym sercu Japonii.
Dziś historycy są znacznie bardziej ostrożni w swoich ocenach. Jednak kwestia porównania japońskich i zachodnich społeczeństw wojowników pozostaje otwarta[10].
Na przestrzeni wieków status wojowników, ich funkcje oraz praktyki uległy oczywiście sporym zmianom. Początkowo byli to zwykli zbrojni podporządkowani arystokracji dworskiej, później zorganizowali się w związki wasalne, ustanowili władztwa i pod koniec XII wieku narzucili państwu swoje przywództwo wraz ze swoim wodzem, szogunem, wyposażonym w pełnię władzy wojskowej. Japonia wkroczyła wówczas w okres średniowiecza, niestabilny czas naznaczony licznymi wojnami przeplatanymi nie mniej licznymi rozejmami.
Od XVII wieku, wraz z powrotem stabilnych i pokojowych rządów, dążenie władz do utrwalenia statusów społecznych doprowadziło do przekształcenia grupy społecznej wojowników w nową szlachtę, której funkcje były zresztą bardziej administracyjne niż wojskowe. Samuraje stali się w większości mieszkańcami nowo powstających miast „u podnóża zamku”, które wówczas rozkwitały. Stanowili kadrę administracyjną szogunatu i domen feudalnych i tworzyli mniejszościową, ale dominującą grupę społeczną, zazwyczaj dobrze wykształconą, która skupiała około 5% populacji w połowie XIX wieku, czyli około pięć razy więcej, niż liczyła francuska szlachta w 1789 roku.
Sytuacja większości samurajów nie była jednak łatwa, niektórzy byli nawet bardzo zubożali. Stanowili oni główną siłę ruchu, który doprowadził do obalenia[11] systemu szogunatu w latach 1867–1868 i modernizacji kraju w epoce cesarza Meiji (1868–1912). Zrozumienie społecznych i kulturowych aspektów historii samurajów pozostaje więc kluczowe dla poznania zarówno dawnej Japonii, jak i źródeł współczesnego japońskiego społeczeństwa.
U schyłku okresu starożytnego japońscy wojownicy byli początkowo grupą podporządkowaną – by użyć sformułowania Pierre’a Bourdieu: zdominowaną częścią klasy dominującej – zanim od końca XII wieku stali się właściwą grupą rządzącą, co trwało do XIX stulecia.
Sama ich liczebność pociągała za sobą znaczne zróżnicowanie statusów rzeczywistych. Od rodziny szoguna i rodów wielkich panów feudalnych, tak zwanych daimyō, którzy tworzyli arystokrację wywodzącą się z warstwy wojowników, po drobnych samurajów zmuszonych do sprzedaży miecza lub urzędu, by przetrwać – grupa wojowników była bardzo niejednorodna. Co więcej, o ile w średniowieczu samuraje byli rzeczywistymi wojownikami, o tyle począwszy od XVII wieku stawali się przede wszystkim urzędnikami lub uczonymi.
Wreszcie, mimo że samuraje często inspirowali artystów, a niekiedy wspierali ich i udzielali im pomocy, stanowili tylko jedną z grup społecznych – obok mnichów, ludzi z marginesu czy później mieszczan – które kształtowały nowe formy cywilizacji japońskiej i jej kulturowej wrażliwości na przestrzeni wieków[12].
Nieco wiedzy o języku japońskim pomoże zrozumieć złożoność tej historii. Słowo samurai wywodzi się ze starożytnego czasownika saburafu, oznaczającego „służyć”. Początkowo zatem samuraj był po prostu sługą. Jednak już w XII wieku termin ten odnosił się do szczególnego rodzaju służby – zbrojnej, i oznaczał członka eskorty arystokraty, osobistego strażnika. Oprócz słowa „samuraj” funkcjonują także inne terminy, jak bushi czy musha. Bu – znak, którego sino-japoński odczyt to bu, (w niektórych wyrazach czytany mu, a po chińsku wu), odnosi się do „wojennego” charakteru tych ludzi. Sylaba bu występuje w słowie bushidō – „droga bushi”, czyli wojownika, a także w budō – „droga broni”, czyli sztuk walki. Często przeciwstawia się ją sylabie bun oznaczającej nauki. Stąd bunshi to uczony, a bushi – wojownik. Sylaba shi wskazuje na osobę wysokiej rangi. Z biegiem wieków terminy „samuraj” i bushi stały się synonimami.
Istnieją też jeszcze dawniejsze terminy określające specjalistów od rzemiosła wojennego: mononofu i tsuwamono. Odnoszą się one do nowej grupy społecznej, która stopniowo kształtowała się w IX i X wieku, u schyłku okresu starożytnego – do wojowników, nazywanych również buke, co dosłownie oznacza „rody oddane wojnie”. Pojęcie to obejmowało zarówno panów feudalnych mieszkających w swoich posiadłościach, jak i otaczających ich zbrojnych. Panowie feudalni uznawali nad sobą zwierzchnika – suzerena – nazywanego tōryō (dosł. „kalenica”) lub yumiya no chōsha („wódz łuków i strzał”). Zwykłych wojowników określano różnymi terminami: yumiya no tomogara („noszący łuki i strzały”), kenin lub ienoko („członkowie domostwa”) czy kashin („wasal”). Tych, którzy zajmowali najniższe pozycje, nazywano rōtō – „giermkami”, co dosłownie znaczy „członek oddziału” (pańskiego), albo kachi („piechurzy”).
W XV wieku, kiedy to wojny i bunty zachwiały stabilnością społeczeństwa, niektórzy wzbogaceni chłopi, którzy wybili się na wiejskich przywódców, nabywali miecz i konia i ogłaszali się samurajami. Nazywano ich jizamurai – „samurajami ziemi”, swoistymi chłopskimi rycerzami.
Właśnie w tym czasie zaczęto nazywać wielkich panów feudalnych terminem daimyō. Przyjął się on powszechnie w następnym stuleciu. Ówcześni wielcy panowie, w okresie Sengoku (1477–1573), dysponowali często ogromną władzą – do tego stopnia, że Europejczycy określali ich niekiedy mianem „królów”. Niektórzy z tych daimyō posiadali „[…] w pewnym sensie królewskie tytuły i władzę, będąc panami całych królestw, nad którymi sprawowali pełnię praw własności i zwierzchnictwa”[13].
W okresie Edo, począwszy od XVII wieku, daimyō dzielili się na dwie główne kategorie: fudai – dziedzicznych wasali szoguna z rodu Tokugawa, oraz tozama – tych, którzy po przegranej z Tokugawą Ieyasu w 1600 roku (został on szogunem w 1603 roku) musieli uznać jego zwierzchnictwo.
Daimyō stali na czele terytorium (ryōgoku), które określano również słowem han – często tłumaczonym jako „lenno”. W połowie XIX wieku niektórzy daimyō stali się prawie całkowicie niezależni, a zarządzane przez nich domeny zaczęły prowadzić własną politykę zagraniczną.
Dotyczyło to zwłaszcza południowo-zachodnich hanów – Chōshū, Satsuma, Tosa i innych – które doprowadziły do upadku szogunatu w 1867 roku. To wywodzący się z tych domen samuraje, wśród których byli też ludzie skromnego pochodzenia, stworzyli nowe elity rządzące państwem Meiji oraz przeprowadzili reformy instytucjonalne, które pchnęły kraj na drogę modernizacji.

[2] Termin „samuraj”, wprowadzony na Zachodzie w połowie XIX wieku, stał się obecnie częścią języka francuskiego w tej pisowni: samouraï (w liczbie pojedynczej), samouraïs (w liczbie mnogiej).
[3] Odnośnie do tych kwestii w Chinach – zob. K. Wittfogel, Le Despotisme oriental, Éditions de Minuit, Paris 1964; É. Balazs, La Bureaucratie céleste. Recherches sur l’économie et la société de la Chine traditionnelle, Gallimard, Paris 1968; J. Gernet, Le Monde chinois, Armand Colin, Paris 1972; na temat historii Korei można sięgnąć po francuskie opracowanie Samuela Guex: Au pays du matin calme. Nouvelle Histoire de la Corée, Flammarion, Paris 2016.
[4] Termin shogun lub shogoun (jap.: shōgun) wszedł do języka francuskiego w tej pisowni. Podobnie shogunat.
[5] Informacja przekazana przez Nicolasa Lanzillotto do gubernatora Garcii de Sa (1548), przedrukowana w: L. Frois, Traité de Luis Frois, S.J. Sur les contradictions de moeurs entre Européens et Japonais (1585), tłum. X. de Castro i R. Schrimpf, wprowadzenie J.M. Garcia, Éditions Chandeigne, Paris 1993, s. 174.
[6] A. Valignano, Les Jésuites au Japon. Relation missionnaire (1583), tłum., wprowadzenie i uwagi J. Besineau, Desclée de Brouwer, Paris 1990, s. 60–61.
[7] Na temat różnic w postrzeganiu feudalizmu między historykami zachodnimi i japońskimi w tym okresie – zob. P. Souyri, La feodalite japonaise, w: É. Bournazel, J.-P. Poly (red.), Les Féodalités, Presses universitaires de France, Paris 1998.
[8] N. Inazō, Bushido, l’ame du Japon (1899), Budo editions, Noisy-sur-Ecole 2000 (polskie wydanie: Bushido. Dusza Japonii, Vis-a-Vis Etiuda, Kraków 2023).
[9] K. Hara, Nihon chuseishi [Historia średniowiecza japońskiego] (1906), wznowienie Kodansha gakujutsu bunko, Tokyo 1978.
[10] P.-F. Souyri, Histoire du Moyen Âge japonais, le monde à l’envers, collection Tempus, Perrin, Paris 2013, s. 417–432.
[11] Za obaleniem szogunatu stali wojownicy z czterech domen feudalnych: Satsumy, Chōshū, Tosy i Hizen (przyp. red.).
[12] W okresie Edo społeczeństwo japońskie zostało podzielone według reguł konfucjańskich na cztery główne grupy społeczne: wojowników, chłopów, rzemieślników i kupców. Dwie ostatnie często utożsamia się z bujnie rozwijającą się wówczas warstwą mieszczańską (przyp. red.).
[13] A. Valignano, op. cit., s. 63.