Trzeci kraj

Młode małżeństwo z przedwcześnie narodzonymi bliźniętami ucieka ze wschodniej Kordyliery przed zarazą niszczącą pamięć. Ich emigracyjna wędrówka, naznaczona śmiercią dzieci, kończy się w przygranicznej osadzie Mezquite – świecie rządzonym przez korupcję, bojówkarzy i przemytników.

Właśnie tutaj na nielegalnym cmentarzu zwanym Trzecim krajem odnajdują spokój nie tylko zmarli, ale także ich rodziny wspierane przez niezwykłą kobietę − Visitación Salazar. To ona sprawi, że pogrążona w żałobie po stracie synów Angustias odnajdzie nowy cel w życiu, zrozumie, kim jest, i nauczy się walczyć o godne życie dla tych, którzy sami nie mogą lub nie potrafią stawić czoła brutalnej rzeczywistości.

Ta historia mogłaby wydarzyć się wszędzie, gdzie konflikty zbrojne, pandemia czy skrajnie trudna sytuacja gospodarcza zmuszają ludzi do poszukiwania lepszych warunków życia. Trzeci kraj to miejsce na mapie między krajem pochodzenia a krajem docelowym, w którym migranci utknęli na dłuższy czas, a niektórzy na zawsze.

To także metafora ich stanu umysłu – odrębnej, indywidualnej tożsamości wyrastającej z poczucia zawieszenia między tym, co znane i bezpowrotnie utracone, a tym, co nowe i na ogół skrajnie różne od wyobrażonej „ziemi obiecanej”.

Przyjechałam do Mezquite w poszukiwaniu Visitación Salazar, kobiety, która pochowała moich synów i nauczyła mnie, jak chować inne dzieci. Dotarłam aż na kraniec świata, czy też do miejsca, gdzie skończył się mój świat. Znalazłam ją pewnego majowego poranka przy niszach grobowych. Miała na sobie czerwone rajstopy, robocze buty, a głowę przewiązaną wzorzystą chustą. Nad nią unosił się rój os. Wyglądała jak Czarna Madonna, która zabłąkała się na śmietnisko.

Na tym jałowym placu Visitación Salazar była jedyną żywą istotą. Za jej ciemnymi wargami kryły się białe, kwadratowe zęby. Była przystojną, krzepką i zgrabną czarnoskórą kobietą. Na jej ramionach, umięśnionych od szorowania grobów, wisiały skórzane torby lśniące w słońcu. Wyglądała tak, jakby nie była z krwi i kości, ale została uformowana z bryły gagatu i z oleju.

Piasek plamił światło, wiatr świdrował w uszach, a ze szczelin w ziemi, po której stąpałyśmy, dobywał się lament. Te powiewy sprawiały wrażenie ostrzeżenia, wirującej kurzawy, nękającej niczym szaleństwo albo ból. Taki był kraniec świata: zwały pyłu z kości, które zostawiałyśmy za sobą.

Przed wejściem wisiała tablica z nagryzmolonym napisem: TRZECI KRAJ, nielegalny cmentarz, gdzie trafiali zmarli, których grzebała Visitación Salazar, zgodnie z wyrażoną wolą albo i bez niej. Niemal wszyscy tu pochowani urodzili się i zmarli w tym samym czasie. Ich ubogie groby były opatrzone koślawymi literami wyrytymi w świeżym cemencie: imionami tych, którzy nigdy nie będą spoczywać w pokoju.

Visitación nawet na nas nie spojrzała. Rozmawiała przez telefon. W lewej dłoni trzymała aparat, a w drugiej plastikowe kwiaty, które wciskała w świeżą zaprawę.

– Tak, moja królewno, słyszę cię!

– Angustias, jesteś pewna, że ta kobieta nam pomoże? – zapytał Salveiro.

Przytaknęłam.

– Słyszę cię, mamuśka! – powtarzała Visitación. – Toż ci mówię, że brakuje nagrobków! Aaaj! Tracę zasięg…! – wykrzyknęła tragikomicznym tonem.

– Ta kobieta nie przestanie gadać… – Jęknął.

– Zamknij się, Salveiro!

– Proszę powiedzieć temu panu, żeby poczekał! – zawołała Visitación, odwracając się wreszcie w naszą stronę. – Umarli są cierpliwi! Umarłym się nie spieszy!

Owiał nas kolejny podmuch wiatru. Ziemia wokół Mezquite była patelnią porośniętą ostami i wypełnioną płaczem, miejscem, gdzie nikt nie musiał klękać, aby odprawić pokutę. Było nią to, co nas tu sprowadziło.

Taki był Trzeci Kraj, granica wewnątrz innej granicy, gdzie łączyła się Kordyliera Wschodnia i Zachodnia, dobro i zło, legenda i rzeczywistość, żywi i umarli.

Zaraza i deszcz nadciągnęły równocześnie niczym złe wróżby. Zamilkły cykady, niebo pokryła pylista narośl, aby potem chlusnąć strugami brunatnej wody. W przeciwieństwie do zła, które już przecierpieliśmy, ta nawałnica ogołociła nas ze wspomnień i pragnień.

Zaraza atakowała pamięć, z początku ją mącąc, a potem dławiąc. Szerzyła się błyskawicznie, a jej skutki dotykały głównie chorych w podeszłym wieku. Starcy padali niczym muchy. Ich organizmy były bezbronne wobec ataków gorączki. Z początku twierdzono, że źródłem epidemii jest woda, potem, że ptaki, ale w istocie nikt nie potrafił wyjaśnić przyczyn plagi utraty pamięci, która wszystkich przemieniała w widma, a niebo napełniała mrowiem sępów. Byliśmy bezradni, pogrążeni w lodowatym, pulsującym gorączką świecie.

Mężczyźni wychodzili na ulice i tam czekali. Na co? Nigdy się nie dowiedziałam. My, kobiety, krzątałyśmy się, byle tylko nie poddawać się rozpaczy: zdobywałyśmy jedzenie, otwierałyśmy i zamykałyśmy okna, wdrapywałyśmy się na dach, zamiatałyśmy podwórka. Rodziłyśmy, naprężając się i krzycząc jak opętane, i odmawiano nam nawet kubka wody. Nasze życie sprowadzało się do tego, co jeszcze zdolne byłyśmy zatrzymać albo usunąć.

Mój mąż także zachorował, ale z początku nie byłam tego świadoma. Już pierwsze objawy zmieniły jego charakter. Salveiro rzadko się odzywał, zamknął się w sobie, zajęty tylko własnymi sprawami. Kiedy go poznałam, pracował u swojej rodziny na plantacji kauczuku, przykręcał obcęgami śruby albo leżał przy podnośniku, naprawiając jakąś usterkę w ciężarówce. Codziennie przechodziłam obok sczerniałej szopy, ale do niej nie zaglądałam. Wchodziłam tam tylko wtedy, gdy potrzebowałam oleju silnikowego, żeby posmarować zamek przy drzwiach: puszki „trzy w jednym”, czegokolwiek, żeby naoliwić zasuwki, ale Salveiro upierał się, że sam to zrobi.

– To nie zamek. To drewno. Wyżarte jest przez korniki i dlatego drzwi się nie domykają, widzisz? – Wskazał palcem kupkę pyłu.

Wrócił w tym samym tygodniu: sprawdził dach i obszedł cały dom. Zajrzał w każdy kąt. Skontrolował, czy w belce nie ma kołatków, czy nogi stołu są równe, czy krzesło się nie chybocze. Krążył po domu z młotkiem w ręku. To przyklepał, tamto przybił. Czegokolwiek się dotknął, znikało zgrzytanie albo skrzypienie, jakby samym spojrzeniem wszystko naprawiał.

– Angustias, kto to jest?

– To syn plantatora kauczuku, tato. Przyszedł, żeby naprawić belki i rygle w oknach.

Po każdej jego wizycie w podziękowaniu za fatygę zapraszaliśmy go na piwo. Siadywał pod tamaryszkiem i czekał na pytania.

– Dlaczego nie zrezygnuje pan z pracy mechanika i nie zajmie się drobnymi naprawami? Jest pan w tym dobry – dopytywał się mój ojciec, ale Salveiro w milczeniu popijał piwo. – Angustias zrobiła dyplom z fryzjerstwa. Niech się pan podszkoli; po skończeniu kursu stolarskiego mógłby pan założyć własny warsztat.

– Niedawno otworzyłam salon fryzjerski – wtrąciłam. – Dwie ulice stąd. Jak przyjdziesz, to cię ostrzygę i powiem, jak zapisać się na kursy.

Przyszedł następnego dnia. Miał świeżo wyprane spodnie i wyprasowaną koszulę. Jego gładka, wyperfumowana skóra w niczym nie przypominała tamtych rąk zabrudzonych olejem i pokrytych tłustymi plamami. Wymyłam mu głowę szamponem, usadziłam w fotelu, okryłam fartuchem i obcięłam włosy swoimi najlepszymi nożyczkami. Mokre kędziory spadały na podłogę.

Salveiro nie zrobił kursu stolarskiego, ale przychodził do nas trzy razy w tygodniu, żeby coś przynieść albo naprawić.

– Angustias, ten mężczyzna wygląda jak słup soli, ale skoro ci się podoba… – szepnął mi do ucha tata, zanim się uśmiechnął do jedynego ślubnego zdjęcia, jakie nam zrobiono przed urzędem stanu cywilnego.

Mąż był dobrym człowiekiem, czasem swawolnym. Pieścił mnie równie cierpliwie jak piłował drewno. Nie odzywał się, ale nie przeszkadzało mi to. I na tym polegał problem: jeszcze nie pojęłam, że jego milczenie miało związek z apatią, która już ogarnęła ulice, z drętwotą pogrążającą całe miasto.