Bardzo krótka historia świata

Jeśli interesuje cię historia, chcesz zrozumieć rządzące nią mechanizmy oraz to, jak wpływa na dzisiejszy świat, ale brakuje ci czasu na lekturę opasłych tomów, ta książka jest właśnie dla ciebie.

Autorka zwięźle i pasjonująco opisuje długą i skomplikowaną historię ludzkości. Rozpoczyna swoją opowieść od pierwszych cywilizacji i najstarszych imperiów, przedstawia starożytną Grecją, podboje Normanów, rozwój i upadek europejskich potęg, amerykańską wojnę o niepodległość czy wielki kryzys. Czytelnik pozna tu też cywilizację doliny Indusu, chińską dynastię Tang, północnoafrykańskie królestwo Kusz oraz Imperium Osmańskie za czasów Sulejmana Wielkiego.

Kluczowe wydarzenia, najważniejsze postaci historyczne, perspektywa różnych zakątków świata. Od wędrówek ludów, przez konflikty zbrojne, po wspaniałe osiągnięcia naszych przodków. Wszyst­kie te zdarzenia wciąż wpływają na nasz sposób myślenia i czynią nas tymi, kim dzisiaj jesteśmy.

Znajdziesz tu usystematyzowane i przystępnie przedstawione dzieje:

starożytność: pierwsze cywilizacje i imperia (3500–800 p.n.e.)
późna starożytność (800 p.n.e. – 450 n.e.)
wczesne średniowiecze (450–1066)
świat w ruchu (1050–1700)
rewolucja i europejski imperializm (1700–1900)
nowy porządek świata (1900–1945)

Wstęp

Gdy zaczęliśmy prace nad tą książką, postawiliśmy sobie za cel przedstawienie niemal pięciu tysięcy lat historii świata w jednym, niezbyt obszernym tomie. Planowaliśmy skondensować długie i nierzadko skomplikowane dzieje, tak aby zaprezentować je w postaci prostej i przystępnej – w „pigułce”.
Ponadto zdecydowaliśmy się poświęcić należną uwagę najwcześniejszym cywilizacjom i starożytnym imperiom, a także stworzyć opowieść o losach świata, która będzie wykraczała poza dobrze znane ścieżki historii Europy.
Oczywiście niniejsza publikacja zawiera dzieje Europy i Ameryki Północnej, od starożytnej Grecji przez podboje Normanów i amerykańską wojnę o niepodległość po wielki kryzys. Jednak oprócz nich przyjrzeliśmy się także wydarzeniom z Bliskiego i Dalekiego Wschodu, Afryki, Oceanii oraz obu Ameryk, by pokrótce (wszak taki charakter ma ta książka) zaznajomić czytelników m.in. z cywilizacją doliny Indusu, chińską dynastią Tang, północnoafrykańskim królestwem Kusz czy Persją pod rządami Nadira Szaha.
Każdy opis stanowi spójną całość, którą można czytać jako osobną część lub w połączeniu z innymi fragmentami. Staraliśmy się zawrzeć w każdym jak najwięcej informacji, choć często trudniej nam było zdecydować, co pominąć, niż co umieścić w krótkim opisie. W tekście zamieściliśmy odniesienia do innych notek, ponieważ dzieje poszczególnych krajów i regionów stale się przeplatają, a na ich przebieg wpływają wcześniejsze wydarzenia.
Naszą opowieść zaczynamy od pierwszych cywilizacji, które pojawiły się na świecie. Mimo że wiemy o nich stosunkowo niewiele, wciąż wywierają olbrzymi wpływ na współczesność. (Jak zauważył historyk J.M. Roberts: „odległa historia wciąż zagraca nasze życie i nasze umysły”). Na stronach tej książki przedstawiliśmy zdarzenia z ponad 50 stuleci, aż do 1945 roku. Każdy rozdział podzieliliśmy na sekcje dotyczące Afryki i Bliskiego Wschodu, Dalekiego Wschodu, Europy, Ameryk oraz Oceanii. Czasami podawaliśmy współczesne nazwy państw i miast, w innych miejscach stosowaliśmy dawne terminy, gdy uznaliśmy je za bardziej właściwe i znane czytelnikom.
Mamy nadzieję, że Świat. Krótka historia uporządkuje nieco plątaninę dziejów, by ułatwić dostęp do najistotniejszych faktów, od masowych migracji i konfliktów po niesamowite osiągnięcia naszych przodków i liczne przykłady ludzkiej wytrwałości. Wszystkie te zdarzenia wciąż wpływają na nasz sposób myślenia i czynią nas tymi, kim dzisiaj jesteśmy.
Emma Marriott

Sumer

Około 5000 roku p.n.e. na urodzajnych ziemiach południowej Mezopotamii (dzisiejszego Iraku), w rejonie zwanym Sumerem powstały skromne osady rolnicze, które dały początek pierwszej wielkiej cywilizacji. Zostały założone wzdłuż dolin Tygrysu i Eufratu (pochodząca z greki nazwa „Mezopotamia” znaczy „między dwiema rzekami”), gdzie ich mieszkańcy zbierali na tyle obfite plony, by móc prowadzić osiadły tryb życia. Nadwyżka zbiorów umożliwiała także wymianę handlową z innymi ludami – żyjącymi nawet w tak odległych krainach jak współczesny Pakistan i Afganistan – od których pozyskiwano metale i narzędzia. Co więcej, Sumerowie na zamieszkiwanych przez siebie terenach, nękanych regularnymi powodziami, wykopali sieć rowów melioracyjnych.
Do 3000 roku p.n.e. w Sumerze powstało szereg miastpaństw.
W największym z nich, Ur, mieszkało w okresie świetności 40 tysięcy ludzi. Z tej krainy wywodzi się także najstarsza znana odmiana pisma. Początkowo sumeryjskie pismo miało charakter piktograficzny, lecz później przekształciło się w zbiór uproszczonych znaków w kształcie klinów (stąd jego polska nazwa: „pismo klinowe”), które odciskano na glinianych tabliczkach za pomocą łodyg trzciny. Sumerowie opracowali także złożone systemy prawne i administracyjne, wynaleźli pojazdy kołowe i koło garncarskie, a ponadto wznosili wielkie zigguraty (świątynie typu schodkowego – przyp. red.) oraz budynki zdobione kolumnami i kopułami.
Pierwsze potężne imperium sumeryjskie zostało założone około 2350 roku p.n.e. przez Sargona (zwanego Wielkim), władcę Akadu, miasta leżącego na północy Sumeru, który podporządkował sobie wszystkie inne sumeryjskie miasta i stworzył królestwo rozciągające się od obecnej Syrii po Zatokę Perską. Założona przez niego dynastia akadyjska została obalona około 2200 roku p.n.e., a po roku 2150 p.n.e. królowie sumeryjskiego miasta Ur podbili Akad i zdobyli panowanie nad Sumerem. Z kolei po inwazji Elamitów, ludu żyjącego na wschód od Sumeru, i złupieniu przez nich Ur w około 2000 roku p.n.e. region znalazł się pod kontrolą Amorytów. W tym okresie powstało potężne miastopaństwo Babilon.

Starożytny Egipt: Stare Państwo

Historia pierwszego wielkiego państwa Afryki zaczęła się około 5000 roku p.n.e. od zasiedlenia doliny Nilu położonej w północnowschodniej części kontynentu. Obecnie przyjmuje się, że najwcześniejsi osadnicy przybyli tam z rejonu dzisiejszej Sahary, gdzie mniej więcej dwa tysiące lat wcześniej rozwinęły się pierwsze społeczeństwa rolnicze w Afryce. W wyniku późniejszych zmian klimatycznych obszar ten zmienił się w pustynię, a bagna w dolinie Nilu wyschły, przez co nadrzeczne tereny stały się atrakcyjnym miejscem dla ludów rolniczych.
W połowie IV tysiąclecia p.n.e. dolina Nilu była już gęsto zasiedlona i powstały w niej liczne miasta. Region był wówczas podzielony na dwa królestwa, Górnego i Dolnego Egiptu, które według tradycyjnej chronologii w 3200 roku p.n.e. zostały zjednoczone przez faraona Menesa (zwanego także Narmerem – przyp. red.). Tak rozpoczęła się licząca trzy tysiące lat historia cywilizacji, w trakcie której wzniesiono wiele monumentalnych grobowców, a egipska kultura rozkwitła.
Najwcześniejszy okres w dziejach starożytnego Egiptu, zwany Starym Królestwem, trwał od około 2575 do 2130 roku p.n.e.
Krajem rządzili wówczas potężni faraonowie, a za ich panowania opracowano pismo hieroglificzne i wzniesiono Wielkiego Sfinksa oraz piramidy w Gizie (ich budowa kosztowała życie tysięcy zwykłych Egipcjan). Piramidy zapewniały faraonowi życie po śmierci i były blisko związane z kultem boga słońca Ra. Swoim kształtem przypominały promienie zbiegające się ku słońcu, a zarazem miały stać się dla zmarłego faraona schodami do krainy bogów.
Starożytny Egipt: Średnie i Nowe Państwo Po załamaniu się Starego Królestwa i stuleciu suszy, głodu i upadku władzy centralnej nastał w Egipcie okres stabilności zwany Średnim Państwem, który trwał od około 1938 do 1630 roku p.n.e.
Panujący wówczas faraonowie zabezpieczyli granice, doprowadzili do wzrostu produkcji rolnej i pozyskali znaczące bogactwa mineralne (częściowo dzięki ponownemu podbiciu dolnej Nubii, w której znajdowały się liczne kamieniołomy i kopalnie złota), co pozwoliło ustabilizować sytuację w Egipcie i znów zapewnić dobrobyt. W rezultacie okres ten jest znany z wysokiej jakości biżuterii i wyrobów złotniczych. Ponadto w całym kraju zaczęto czcić Ozyrysa, a wśród ludności zapanowało przekonanie, że po śmierci bogowie przyjmą każdego, a nie tylko faraonów.
Zbyt ambitne projekty budowlane i wydobywcze w połączeniu z wielkimi powodziami w rejonie Nilu doprowadziły do osłabienia władzy faraonów, co z kolei umożliwiło osadnikom z zagranicy (przede wszystkim Hyksosom, którzy najprawdopodobniej przybyli z Palestyny) przejąć kontrolę nad Egiptem. Do upadku państwa przyczyniło się także przejście z gospodarki opartej na brązie do nowej, w której kluczowym zasobem było żelazo. Po latach niepokojów przywrócono ład i stabilność i nastąpił okres Nowego Państwa (ok. 1539–1075 p.n.e.), uznawany za jeden z najlepszych rozdziałów w historii tego kraju. Faraonowie odzyskali kontrolę nad Egiptem i rozszerzyli jego wpływy na Syrię, Nubię i Bliski Wschód. Zbudowano wówczas liczne wspaniałe świątynie, w tym malowane grobowce w Dolinie Królów. W epoce tej Egiptem rządziło kilkoro słynnych faraonów, w tym władczyni Hatszepsut oraz osadzony na tronie jako dziecko Tutanchamon.
Gdy w 1070 roku p.n.e. zmarł ostatni wielki faraon, Ramzes III, rozpoczął się powolny upadek państwa, które podzieliło się na mniejsze królestwa. Około 719 roku p.n.e. Egipt został podbity przez Kuszytów (patrz s. 33), którzy władali krajem jako faraonowie do 656 roku p.n.e., kiedy to zostali zepchnięci do granic własnych ziem przez Asyryjczyków. Rządy asyryjskie zakończyły się w 525 roku p.n.e. wraz z podbojem Egiptu przez Persów.
W 332 roku p.n.e. kraj został zajęty przez wojska Aleksandra Wielkiego, a od 30 roku p.n.e. znajdował się we władaniu Rzymu.