Ocalić wzruszenie. Autobiografia poetycka – Jan Twardowski

Życie wpisane w wiersze

Twórczość poetycka księdza Jana Twardowskiego naturalnie układała się w autobiograficzną kronikę całego życia.

Atmosfera domu rodzinnego, studia filologiczne, przeżycia wojenne i udział w konspiracji, nauka w seminarium, pierwsza praca wikarego w wiejskiej parafii, lekcje religii w szkole specjalnej, późna popularność i rola moralnego autorytetu (o którą nie zabiegał) – wszystko to, przetworzone przez niepospolity poetycki warsztat i wyobraźnię, znajduje swoje odbicie w liryce księdza Twardowskiego.

W pięknie wydanym zbiorze znalazło się 210 wierszy z różnych okresów twórczości poety, między innymi ten ostatni, napisany w warszawskim szpitalu przy ul. Banacha Jezu, ufam Tobie.

Czytelnicy znajdą tu także utwór *** (Choć jedną chwilę dzieciństwa) – nigdy wcześniej niepublikowany i odnaleziony po latach w skoroszycie z maszynopisami księdza Twardowskiego.

Utrwalone w tym zbiorze miejsca, ludzie, zdarzenia, przeżycia, a także refleksje na temat wiary i samego pisania składają się na obraz – jak ujęła to Aleksandra Iwanowska, autorka wyboru – „życia wpisanego w wiersze”.

***
Odgłos mych butów zostanie po wieczne czasy na schodach –
Księżyc i lustro nie ginie – wciąż dwoi, troi się w mroku –
Ktoś wyjdzie – nagle usłyszy szmer jasny, chłodny jak woda –
zrozumie treść mego życia, księżyca, lustra i kroków.
Serce zapadnie się głębiej – stanie się ciche jak pacierz –
we własny cień się otulę i wszystkich sobą zasmucę –
Wieczorem na mnie spojrzycie i duszę moją poznacie –
Wtedy gdy nic wam nie powiem – wtedy gdy nigdy nie wrócę.
1934

Nota edytorska

Na tom Ocalić wzruszenie. Autobiografia poetycka składają się znane i mniej znane wiersze Jana Twardowskiego, pisane z perspektywy lirycznego „ja”. Są tu więc osobiste refleksje, obserwacje, modlitwy – spełniające podstawowe w tym zbiorze kryterium: wyznanie.
Utwory zostały zebrane w trzech rozdziałach: (1) Odgłos mych butów (wiersze o życiu, wydarzeniach, o bliskich osobach, przeżyciach i doświadczeniach kapłańskich, refleksje związane z przemijaniem), (2) Wierzę Panu Bogu jak dziecko (wiersze o przeżywaniu wiary w Boga, wiersze-modlitwy), (3) Żebym nie zamykał się w budce poezji (wiersze o pisaniu wierszy, założeniach pisarstwa, postawie piszącego wiersze). W każdym rozdziale zachowuje się układ chronologiczny.
Pod każdym wierszem widnieje rok pierwodruku. Umieszczone pod wierszami dwie daty oznaczają kolejno: pierwsza – rok pierwodruku tekstu w pierwszej redakcji, druga – rok druku ostatecznej redakcji tekstu. W nielicznych wypadkach, obok dat pierwodruku i ewentualnej najnowszej redakcji, w nawiasach kwadratowych (lub bez nawiasów, o ile czas powstania wiersza podpisał pod tekstem sam Autor) podaje się lata powstania wierszy.

Wszystkie wiersze były dotąd publikowane – z jednym wyjątkiem. Jest nim wiersz: *** (Choć jedną chwilę dzieciństwa), odnaleziony w skoroszycie z maszynopisami utworów ks. Twardowskiego. Komentarza wymaga datowanie istotnego w dorobku Autora wiersza Modlitwa do świętego Jana od Krzyża. Rok jego powstania przyjęty był w tomach wydanych przed zbiorem Nie przyszedłem pana nawracać, wyd. 12 (2009) na ok. 1956. Odnalezione w klasztorze Sióstr Wizytek w Warszawie zdeponowane tam maszynopisy zawierają maszynopis tego wiersza pod jego pierwotnym tytułem: Na kleryckich wakacjach. Tak więc datę powstania tekstu można określić na ok. 1945–1948, lata studiów Jana Twardowskiego w Metropolitalnym Seminarium Duchownym św. Jana Chrzciciela w Warszawie.
Poza wspomnianym pierwodrukiem wiersze publikuje się na podstawie następujących tomów Jana Twardowskiego:
W kolejce do nieba,
[b.w.], Warszawa 1980; maszynopis powielony.
•
Wiersze z szuflady,
wybór, oprac., wstęp A. Iwanowska,
Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 2007.
•
Zaufałem drodze. Wiersze zebrane 1932–2006,
oprac. A. Iwanowska,
Oficyna Wydawnicza Aspra-JR, Warszawa 2007.
•
Wiersze z szuflady,
wybór, oprac., wstęp A. Iwanowska, wyd. 2, poszerz.,
Wydawnictwo Święty Wojciech, Poznań 2015.
•
Nie przyszedłem pana nawracać. Wiersze 1945–2006,
wybór i oprac. A. Iwanowska, wyd. 13,
Wydawnictwo Święty Wojciech, Poznań 2017.

Wypowiedź Autora otwierająca niniejszy wybór wierszy –
*** (Człowiek sięga po pióro) – pochodzi z wywiadu: Ksiądz Jan Twardowski – o ocalającej mocy wiersza. Z księdzem Janem Twardowskim dnia 14 listopada 2002 r. rozmawiała Iwona Schada-Borzyszkowska, „Okolica Poetów” 2003, nr 20, s. 5–6.

Aleksandra Iwanowska

Jan Twardowski (1915–2006), od 1948 roku ksiądz, znany jest z różnorodnych form wypowiedzi, takich jak: refleksje, rozważania, komentarze ewangeliczne, wspomnienia, aforyzmy, opowiadania dla dzieci, anegdoty. Przede wszystkim jednak – i to od młodzieńczych lat – z wierszy. Wiersze pisał jako uczeń, student, świadek i uczestnik działań wojennych 1939–1945, kleryk, wikary, prefekt. Młodzieńcza potrzeba zatrzymywania przeżyć, obserwacji, doświadczeń, wzruszeń towarzyszyła mu niezmiennie do końca życia. Także w czasie wieloletniej pracy w kościele pw. św. Jana Oblubieńca NMP w Warszawie (znanym jako kościół Sióstr Wizytek). Od młodości po schyłek życia mimowolnie tworzył poetycką autobiografię. Można w niej odnaleźć autoportret ukazujący osobowość autora zapisków.
Od najmłodszych lat istotną rolę w kształtowaniu wrażliwości przyszłego poety odgrywały atmosfera domu rodzinnego, rokroczne wakacje na wsi i lektury. Postacią na zawsze wpisaną w kształtowanie osobowości i duchowości Jana Twardowskiego była matka – pierwsza nauczycielka wiary i literatury. Aniela z Konderskich będzie później obecna w całej twórczości syna. Po jej śmierci w 1971 roku ksiądz Twardowski napisał słynny wiersz Dawna wigilia. Wspomnienie zaś ojca, Jana, który był dla swojego syna i trzech córek przewodnikiem po historii i kształtował w nich przywiązanie do tradycji patriotyczno-religijnej, włączył do jednego z opowiadań dla dzieci.
Jako uczeń męskiego gimnazjum o profilu matematyczno-przyrodniczym Jan Twardowski zadebiutował w 1932 roku wierszem Skarga, na łamach międzyszkolnego pisma młodzieży gimnazjalnej „Kuźnia Młodych”; już jako redaktor działu literackiego czasopisma publikował na jego łamach wiersze, nowele, recenzje, wywiady z pisarzami. W kręgu „Kuźni” poznał wielu ludzi pióra. W 1937 roku wydał w Warszawie debiutancki tomik wierszy Powrót Andersena (w nakładzie 40 egzemplarzy). W latach 1935–1939 był studentem filologii polskiej Uniwersytetu Warszawskiego. W roku 1945 podjął naukę w warszawskim seminarium duchownym; w roku 1948 ukończył przerwane wojną studia polonistyczne i przyjął święcenia kapłańskie.
Praca wikarego w wiejskiej parafii pod Warszawą (Żbików) oraz nauczanie religii w szkołach (specjalnej i wiejskiej) wpłynęły na całe późniejsze kapłańskie życie. Wcześniejsze przeżycia wojenne, udział w pracach konspiracyjnych warszawskiego podziemia w czasie powstania 1944 roku, śmierć większości przyjaciół i kolegów, utrata domu rodzinnego przy ul. Elektoralnej, a także pierwsza praca na wsi (jako księdza), świat tamtejszej przyrody – przeniknęły do autobiograficznej liryki Twardowskiego. Praca z dziećmi niepełnosprawnymi kształtowała obrazowy, prosty język przekazu.
Od 1946 roku powojenne wiersze publikował w czasopismach warszawskich; następnie w latach 1946–1952, 1957–1997 w „Tygodniku Powszechnym” oraz w ogólnopolskich czasopismach literackich i społecznych, i włączał je do wydawanych tomów poezji. Pierwszy powojenny tom pt. Wiersze wydał w 1959 roku już po powrocie do Warszawy, gdzie został skierowany do trzech kolejnych parafii, by ostatecznie – już do końca życia – związać się z kościołem pw. św. Józefa Oblubieńca NMP przy klasztorze Sióstr Wizytek, którego w latach 1959–2004 był rektorem. W roku 1970 opublikował zbiór wierszy Znaki ufności, uznany przez krytykę i czytelników za przełomowy w polskiej liryce religijnej, a w roku 1973 na podstawie swoich popularnych niedzielnych homilii dla dzieci zaczął wydawać książki dla najmłodszych (jako pierwsza, dedykowana matce: Zeszyt w kratkę), czym rozpoczął drugi nurt swojej twórczości. Tom Wszędy pełno Ciebie (1991), zbiór komentarzy ewangelicznych, zapoczątkował trzeci nurt twórczości Jana Twardowskiego: prozę kaznodziejską.
Przekład wierszy z tomu Znaki ufności (Ich bitte um Prosa. Langzeilen, Einsiedeln 1973) otworzył drogę późniejszym (wydawanym także po śmierci autora) tomom przekładów liryki oraz prozy na kilkadziesiąt języków obcych, nie tylko europejskich. Tłumacze, także spoza Kościoła rzymskokatolickiego, podkreślają ekumeniczny wymiar twórczości (liryki, rozważań ewangelicznych, opowiadań dla dzieci, wspomnień, aforyzmów) i wprowadzają ją do kręgów protestantyzmu, prawosławia, grekokatolicyzmu, judaizmu.
Od lat siedemdziesiątych XX wieku Jan Twardowski odbył niezliczone spotkania autorskie w całym kraju. Z czasem – mimowolnie, bez zabiegania o popularność – stał się autorytetem moralnym (także w kręgach laickich) i patronem licznych szkół. W latach 1978–2005 otrzymał nagrody, m.in.: im. Brata Alberta, polskiego Pen Clubu im. Roberta Gravesa, Fundacji Alfreda Jurzykowskiego (Nowy Jork), im. Władysława i Nelli Turzańskich (Toronto), Ministra Kultury i Sztuki, Miasta Stołecznego Warszawy, wydawców („Feniks”, „Ikar”, „Totus”, zwany „katolickim Noblem”); Rady Miasta Stołecznego Warszawy; Marszałka Województwa Mazowieckiego oraz trzy nagrody ministerialne, których nie przyjął (1981, 1984, 1989), tytuły, m.in.: Kawalera Orderu Uśmiechu, doktora honoris causa KUL; honorowego prałata Jego Świątobliwości; medale, ordery, krzyże, m.in.: Medal im. Janusza Korczaka, Order „Polonia Mater Nostra Est”, Medal Senatu Rzeczypospolitej, Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (2006 pośmiertnie).
Publikacjami prezentującymi zróżnicowaną twórczość Jana Twardowskiego są wybory i zbiory wierszy, tomy rozważań biblijnych oraz opowiadań dla dzieci, a także wybory aforyzmów i wspomnienia.
Publikacje takie, jak: Nie przyszedłem pana nawracać. Wiersze 1937–1985, Warszawa 1986 (nast. wydania z wierszami z lat od 1945–1985; od wyd. 12: 1945–2006); Budzić nadzieję. Abecadło dziewięćdziesięciolatka (2005, 2007); Zaufałem drodze. Wiersze zebrane 1932–2006, Warszawa 2007; Autobiografia. Myśli nie tylko o sobie (2006–2007; 2010); Nowe patyki i patyczki (2007 i nast.); Tylko miłość się liczy (2009 i nast.); Wszystko darowane. Myśli na każdy dzień (2015, 2024); Słowa najważniejsze. Wybór myśli z lat 2001–2003 (2016, 2024); Co wybieram? Rozmyślania w drodze (2024); Rozważania o pacierzu. Antologia (2025) i inne – przynoszą kwintesencję przemyśleń człowieka patrzącego na życie przez pryzmat wiary.

Aleksandra Iwanowska