Bóg techy. Jak wielkie firmy technologiczne przejmują władzę nad Polską i światem

Witajcie w cyfrowym więzieniu.

• Po co prezes Google’a spotyka się z premierem Polski?
• Jak Microsoft i Amazon przejmują polskie szkoły?
• Dlaczego nie mamy szans w starciu z Facebookiem?

Dobrowolnie oddajemy im część siebie przy każdym kliknięciu przycisku „zaloguj”. A one same siebie stawiają się na piedestale, czym nadają sobie niemal boski charakter.

Sylwia Czubkowska w książce „Bóg techy” odkrywa, jak mocno big techy manipulują politykami i opiniotwórcami, a także jak podporządkowują sobie prawo tak, by działało na ich korzyść. Ujawnia wzorzec, dzięki któremu wielkie korporacje coraz bardziej się wzbogacają i powiększają swoją władzę – a my, jako jednostki, stajemy się coraz bardziej bezbronni.

Czy da się zachować podmiotowość i możliwość podejmowania własnych decyzji w świecie, w którym rządzą wielkie technologiczne korporacje? Jak odnaleźć swoje miejsce w relacjach z tymi nowymi bogami? Jak nie dać się wykorzystać, skolonizować, ubezwłasnowolnić? Książka Sylwii Czubkowskiej, jednej z najwybitniejszych w Polsce znawczyń nowych technologii, pokazuje zarówno skalę problemu, jak i – na szczęście – drogi wyjścia. To lektura obowiązkowa dla wszystkich, którzy mają odwagę skonfrontować się z rzeczywistymi mechanizmami współczesnego świata. Książka Czubkowskiej otwiera oczy jak czerwona tabletka w Matriksie.
Katarzyna Kasia

Miał być lepszy świat, a wylądowaliśmy w globalnym technofeudalizmie i zafałszowanej rzeczywistości. Stajemy się biomasą. Jesteśmy świadkami tego, jak nasz kraj staje się cyfrową kolonią. Tyle dobrego, że mamy wspaniałą przewodniczkę po tym chorym uniwersum – Sylwię Czubkowską.
Marcin Meller

Macie ochotę na wciągający i przerażający thriller? Oto on. Lubicie kryminały o lobbingu, sieciach wpływu i tajemniczych legislacyjnych zwrotach akcji? Są – z całego świata i te nasze, polskie. Poruszają was historie niezmordowanych naukowców i aktywistów albo urzędników – idealistów? Obecne i inspirujące. A może liczyliście na dystopię? Wszystko znajdziecie w tej książce, ale niestety, to nie fikcja, a nasza rzeczywistość. Krok po kroku Sylwia Czubkowska obnaża brutalne metody i strategie bóg techów – przełamywania oporu, koszenia konkurencji i podboju. Niby coś o tym wiedzieliście, ale ta lektura prawdziwie burzy iluzję. Gdyby tylko politycy ją przeczytali…
Agnieszka Lichnerowicz

Sylwia Czubkowska – dziennikarka technologiczna. Współprowadząca podcast Techstorie w radiu TOK FM i twórczyni magazynu Spider’sWeb+. Publikowała w takich tytułach jak „Gazeta Wyborcza”, „Dziennik Gazeta Prawna”, tygodnik „Newsweek” czy magazyn „Pismo”. Czterokrotna laureatka nagrody Specjalnej Prezesa Urzędu Patentowego RP za teksty na temat innowacji i wynalazków. W 2025 roku nominowana do nagrody im. Mariusza Waltera w kategorii Nowy Głos.
Jej poprzednia książka Chińczycy trzymają nas mocno – oprócz nominacji do nagród: im. Teresy Torańskiej, im. Marcina Króla, im. Beaty Pawlak i plebiscytu Lubimy Czytać – spotkała się ze świetnym przyjęciem zarówno ze strony dziennikarzy, jak i czytelników.

Na początku było słowo. Innowacja. Albo postęp. A może rozwój.
Zależy, kogo spytać. Ale na pewno było to słowo niosące ze sobą nadzieję, wizję zmiany, dreszcz emocji przed tym, co nas czeka. A czekać miało coś nadzwyczajnego. Coś, co przewróci zastany, nudny porządek. Da nam latające samochody. Albo roboty do wszystkiego. A może wycieczki w kosmos, podbój Marsa, jedzenie w tabletkach, superkomputery, które odpowiedzą na każde pytanie, rozwiążą każdy problem. Długowieczność w dożywotnim zdrowiu.
A nawet jeżeli nie aż tyle, to może chociaż przyniesie demokrację w każdym zakątku świata. Bo przecież dyktatury padną pod presją ludzi, którzy mogą się ze sobą kontaktować bez cenzury i mają pod ręką wywrotową kulturę. Nastanie wreszcie powszechny dobrobyt. Koniec głodu, suszy, powodzi, chorób. I pokój, oczywiście pokój na świecie. Koniec historii i początek spokojnego życia w świecie nauki, wiedzy i rozrywki dla każdego, na wyciągnięcie palca, na jedno mrugnięcie okiem.
Urodziliśmy się i dorastaliśmy w świecie, w którym miało być już tylko lepiej. A za tym „lepiej” stała wiara w naukę, możliwości człowieka, w technologie, które odmienią oblicze ziemi, tej ziemi.
Rzeczywiście zmiany nadeszły. I to wielkie. Ale uważajmy, o co się modlimy, bo bogowie nie muszą ani spełniać naszych modlitw dosłownie, ani kierować się dobrem swoich wyznawców.

Opowieść o dwóch miastach

Na berlińskim Kreuzbergu trzeba się trochę postarać, by znaleźć kawiarnię, w której można usiąść z laptopem i popracować. Mijam kilka lokali ze stolikami oznaczonymi rysunkiem przekreślonego komputera. Jednoznaczny sygnał, że to nie jest okolica dla ludzi korporacji, startupowców, techbracholi (a także, jak widać, dla dziennikarzy), którzy chcieliby każdy kawałek przestrzeni zagarnąć i zmienić w wydajną maszynkę do zarabiania.
Kreuzberg jest inny od reszty Berlina i jednocześnie najbardziej berliński w całym mieście. Pozostaje jedyną, poza Mitte, dzielnicą, która powstała z połączenia części wschodniej i zachodniej. Choć od tego czasu minęły przeszło trzy dekady, wciąż daje się odczuć tę dziwną, trudną do uchwycenia mieszankę starego i nowego, bogatego i biednego, konsumpcyjnego i artystycznego, niemieckiego i migranckiego. A że dodatkowo jest to dzielnica odsunięta kawałek i od placu Poczdamskiego, i od placu Aleksandra, długo pozostawała poza radarem inwestorów. Stała się przez to enklawą z tańszymi mieszkaniami, ze squatami. Przyciągała ludzi, których niekoniecznie byłoby stać na standardy wielkiego europejskiego miasta: studentów, artystów, emigrantów, głównie z Turcji.
W 2016 roku przyciągnęła też Google’a. Amerykański gigant ogłosił, że dogadał się z władzami miasta i wynajął powierzchnię w Umspannwerk, dawnej rozdzielni elektrycznej nad kanałem Landwehr. W tej postindustrialnej przestrzeni zamierzał zbudować nowoczesny kampus dla startupów. Brzmia­ło to jak świetny plan dla miasta, które stawało się jedną z kolebek technologii, nie tylko w Europie. W końcu to w Berlinie miały siedzibę takie firmy, jak Zalando, SoundCloud, Research­Gate, Ada Health czy DaWanda, która przed dekadą była silnym i działającym międzynarodowo marketplace’em dla rękodzielników i artystów. Odwiedziłam zresztą jej siedzibę w 2015 roku. Oczywiście mieściła się na Kreuzbergu, bo nawet zespół odpowiedzialny za kwestie techniczne, programiści i marketing chcieli być blisko lokalnych artystów, krawcowych, malarzy, renowatorów mebli, twórców ekologicznych kosmetyków, których pełno w tamtej okolicy.
A wszystko ledwie parę ulic od kilkunastu prężnych akceleratorów, funduszy inwestycyjnych, banków, ważnych polityków, uczelni. Miejsce wręcz wymarzone dla Google’a, by zacząć koncentrować wokół siebie lokalną scenę startupową. Nie przewidzieli tylko jednego: charakteru mieszkańców Berlina, szczególnie z tej dzielnicy.

* * *

Już wtedy czuć było, jak kiełkuje sprzeciw. Z początku niewinnie, zaczęło się od broszur. Większość była po niemiecku, ale szybko pojawiły się także wersje po angielsku. Pisano w nich o finansowej potędze Google’a i o tym, jak może ona zostać wykorzystana do gentryfikacji dzielnicy. Obawy mieszkańców splatały się z głosami aktywistów, którzy nagłaśniali działania platform cyfrowych. Mówili o masowym zbieraniu danych, o unikaniu płacenia podatków i o koncentracji władzy w świecie cyfrowym. Zaczęto też krytykować kapitał podwyższonego ryzyka. Zwykłe firmy muszą osiągać zysk lub przynajmniej wychodzić na zero, aby przetrwać, ale startupy nie – im wolno przepalać milion za milionem.
Mieszkańcy i aktywiści widzieli w Google’u niebezpiecznego pasożyta, który przyciągnie kolejnych inwestujących, ale nawet nie w technologie, tylko w nieruchomości, co doprowadzi do wzrostu cen. Potężna siła nabywcza przeniesiona na rynek nieruchomości może sprawić, że ludzie będą musieli opuścić Kreuzberg, a lokalne startupy zostaną wchłonięte przez giganta, nawet jeśli nie bezpośrednio, to jako element sieci zależności.
Z tych obaw wyłoniło się coś, czego Google zupełnie się nie spodziewał. Wybuchły protesty na ulicach. W całym mieście rozklejono 30 tysięcy naklejek z kolorowym hasłem wzorowanym na logotypie firmy: Fuck off Google. Gdy osiem lat później spaceruję ulicami Kreutzbergu, wciąż migają mi ich resztki, wyłaniające się spod setek innych aktywistycznych wlepek, reklam studiów tatuażu czy ulotek burdeli. Grafficiarze zaczęli malować antygoogle’owe slogany na setkach budynków, a z okien – podobnie jak w Warszawie podczas czarnych protestów – wychylały się symbole sprzeciwu.
Równocześnie trwała kampania w internecie. Powstała strona oparta na systemie wiki, czyli w otwartym oprogramowaniu, która wzmacniała i podkreślała zdecentralizowany charakter oporu. Zbierano na niej wszystkie informacje o proteście, relacjonowano kontakty z władzami miasta, opisywano działania Google’a i ich skutki.
Amerykańska korporacja naprawdę chciała się dogadać. Była otwarta, gotowa pokazywać swoje plany i zapewniała, że nie chce ingerować w tkankę miasta bardziej, niż to konieczne. Ale trafiła na Kreuzberg, który uparcie nie życzył sobie żadnych negocjacji. Działacze na spotkaniach, w artykułach i we wpisach w mediach społecznościowych ostrzegali: nawet niewinna rozmowa może zostać wykorzystana do stworzenia pozorów poparcia dla inwestycji.
Oddolne kampanie oporu trwały przez cały 2017 rok, ale inwestycja wciąż była w grze. Zaczął się kolejny rok, a ani władze miasta, ani Google nie zamierzali się wycofać. Wtedy aktywiści sięgnęli po drastyczniejsze środki: 7 września1 kilkudziesięcioosobowa grupa protestujących pojawiła się w pobliżu Umspannwerk. Nie zabrali ze sobą telefonów, bo obawiali się inwigilacji. Mieli za to w sobie tyle desperacji, że zdecydowali się zająć budynek. Część weszła do środka, część zablokowała wejście, odcinając dostęp zarówno policji, jak i ochronie. Rozwiesili baner z hasłem Fuck off Google i zadzwonili po dziennikarzy. Zanim zjawiła się prasa, przybyło już sporo policji, w świat poszły więc zdjęcia berlińczyków broniących swojego miasta przed korporacją i służbami bezpieczeństwa.
Nie o taką reklamę zabiegał Google, podpisując wieloletnią umowę z władzami Berlina Nie o takie zainteresowanie chodziło firmie, wokół której rok po roku – podobnie jak wokół każdego innego giganta technologii – narastały wciąż nowe kontrowersje. Sześć tygodni później Google oficjalnie wycofał się z projektu w Kreuzbergu. Ale to nie wszystko. Firma obiecała, że wyłoży 14 milionów euro na adaptację budynku Umspannwerk oraz opłaci pięcioletni czynsz i koszty mediów, by mogła tam zacząć działać lokalna spółdzielnia społeczna. Piękny gest? Czy raczej cena pozbycia się uciążliwego problemu?

* * *

Gdy Berlin walczył o Kreuzberg, na warszawskiej Pradze z zachwytami przyjmowano taką samą inwestycję Google’a, czyli kampus dla startupów. Był on częścią wielkiej inwestycji nazwanej Koneser, która miała całkowicie odmienić oblicze od dekad zaniedbywanej okolicy postrzeganej jako wylęgarnia wszelkich patologii.
Google zakładał takie kampusy w kolejnych miastach, by koncentrować wokół siebie lokalne środowiska startupowo­-innowacyjno­-polityczne. Po Londynie, Madrycie i Tel Awiwie przyszła kolej na Warszawę. Dekadę temu wyglądało to jak wielkie wyróżnienie. Dowód, że gonimy czołówkę najbardziej rozwiniętych gospodarek Europy. Wróżba, że i u nas lada moment nastąpi wysyp innowacji i technologicznych sukcesów.
Amerykańska korporacja promowała te kampusy jako ośrodki wsparcia dla społeczności technologicznych. Nieliczni sceptycy widzieli w nich raczej próby zgromadzenia pod firmowym parasolem lokalnych talentów i pomysłów. Przeważały zachwyty. Ówczesny wicepremier Mateusz Morawiecki (który miał zwyczaj zwracać się po imieniu do Sundara Pichaia, globalnego prezesa Google’a, podkreślając, jak bliskie łączą ich relacje) na otwarciu Campus Warsaw wygłosił pompatyczną przemowę: „Przez wiry historii nie zdołaliśmy zbudować wielkiego kapitału. Campus Warsaw powinien więc stanowić zarodek microinternationals z Polski i regionu, wykorzystując globalny cyfrowy świat. Jednocześnie żeby nie był brain drain, wysysającym talenty. W efekcie – żebyśmy w regionie potrafili się rozwijać i być ważną częścią krwiobiegu UE i jeszcze dalej”2 . Microinternationals, cokolwiek to znaczy, brzmiało dumnie, zachodnio i technologicznie.
Mija czas, rządy się zmieniają, a ogrzanie się w blasku Google’a (czy innego giganta technologii, który ze swojej wysokości zechce spojrzeć w dół na maluczkich) wciąż stoi wysoko na liście wizerunkowych priorytetów. W 2024 roku, kilka miesięcy po zaprzysiężeniu nowego rządu, premier Donald Tusk odbył spotkanie z prezesem Google’a Sundarem Pichaiem. Zaledwie zdalne, ale i tak kancelaria premiera pochwaliła się zdjęciami oraz informacją, że „wśród inwestycji amerykańskiej firmy w Polsce są takie przedsięwzięcia jak m.in. Google for Startups Campus Warsaw, którego budowa została ogłoszona wspólnie z Premierem Donaldem Tuskiem w 2014 roku”3 . To jednak był ledwie wstęp do istnej polityki miłości wobec wszechmocnych korporacji cyfrowych, którą Tusk rozpoczął już po wygranej Donalda Trumpa. Na pytania, ile podobnych spotkań odbyli przedstawiciele Google’a z premierami oraz szefami i wiceszefami ich gabinetów od momentu otwarcia Campusu, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów (KPRM) nie odpowiadała tak ochoczo. Owszem, dostałam ich listę – 21 spotkań w ciągu siedmiu lat – ale już wnioski o ujawnienie wykazu przedstawicieli samej korporacji tygodniami odbijały się od kancelarii premiera.
Prześledzenie podobnych kontaktów z innymi big techami na poziomie ministerialnym to jeszcze większa łamigłówka. Może jakiś innowacyjny startup z tych, które pracują w kampusie Google’a, mógłby opracować mechanizm do wyciągania i analizowania takich danych. Należałoby przy tym uwzględnić korelację z pracami legislacyjnymi dotyczącymi kwestii technologicznych, opodatkowania korporacji międzynarodowych czy ich odpowiedzialności za bezpieczeństwo. To mogłoby dużo rozjaśnić i uderzyłoby w gigantów silniej niż protestacyjne wlepki w Berlinie.

Cyfrowa kolonia

Kolonializm rządzi się prawem 4E: eksploruj, ekspanduj, eksploatuj, eksterminuj. A raczej, jak to brzmi w oryginale, 4X: explore, expand, exploit, exterminate. Tak piszą Ulises A. Mejias i Nick Couldry w swojej błyskotliwej książce Data Grab. The New Colonialism of Big Tech and How to Fight Back (Grabież danych. Nowy kolonializm big techów i jak się przed nim bronić)4 , w której analizują odwieczne mechanizmy podboju. Przekładają to na metody stosowane przez dzisiejsze big techy. Skutki są widoczne dla każdego, kto choć trochę wnikliwiej przygląda się temu, jak cyfrowe korporacje rozpychają się na kolejnych rynkach.
A już na pewno widać je z perspektywy czasu. Bo w przeciwieństwie do imperialnego kolonializmu w obecnym nie ma masowo przypływających statków, nie widać żołnierzy wytyczających granice, nikt nie przywozi chorób, które zdziesiątkują nieodpornych na nie tubylców, nikt nie przekupuje przywódców paciorkami, by w zamian przejąć prawa do poddanych, ani nie eksploatuje dóbr naturalnych na najbardziej ekstensywne sposoby. Och, chwila… A może jednak dokładnie tak jest? Tyle że wydaje się bardziej eleganckie. Na bankietach, pod krawatami, z ustami pełnymi opowieści o przyszłości i nowoczesności, przy kawie w urzędach, w asyście popularnych artystów i poważanych naukowców. Wdrażane są te same, znane od wieków mechanizmy. Tak delikatnie, że kolo­nizowani tego nie widzą ani nie czują albo po prostu nie chcą widzieć ani czuć.
Kiedy zaczynałam zbierać materiały do tej książki – choć mam wrażenie, że tak naprawdę zbierałam je nieświadomie przez całe swoje zawodowe życie – wszystkich rozmówców, bohaterów, ekspertów pytałam: „Czy możemy mówić o cyfrowym kolonializmie?”, „Czy to jednak nie jest przesada?”, „Czy przypadkiem nie dokonujemy jakiegoś zawłaszczenia cudzego doświadczenia, cudzej tragedii, historii?”.
Z wyjątkiem ludzi biznesu i polityków nikt nie miał wątpliwości. Ekonomiści, socjolodzy, prawnicy, aktywiści, naukowcy, aktorzy, artyści, dziennikarze, pisarze, urzędnicy, drobni przedsiębiorcy – od Waszyngtonu po Międzyzdroje – wszyscy odpowiadali podobnie. Po chwili zaskoczenia, refleksji, zastanowienia następowało mniej lub bardziej smutne przytaknięcie.
„Pierwsza reakcja ludzi, gdy słyszą «cyfrowa kolonia», to wyparcie. Bo jak to? My w Europie, my, partnerzy Stanów Zjednoczonych, my z rozwijającego się bogatego świata, moglibyśmy być kolonią? Dopuszczenie tego do świadomości poprowadziłoby nas do kolejnego odkrycia: że pozwoliliśmy na masowe, brutalne eksploatowanie samych siebie, naszych danych i naszej uwagi” – to słowa Katarzyny Szymielewicz z Fundacji Panoptykon, zajmującej się prawami człowieka w kontekście nowych technologii.
Praca Szymielewicz i nasze od lat prowadzone rozmowy były dla mnie przewodnikiem po tym zmieniającym się świecie, który zaczął tak bezceremonialnie sprowadzać do parteru pokładane w nim nadzieje. I nie ukrywam, że dla mnie osobiście to była trudna podróż. Bo przecież ja też wyrosłam pełna wiary w technologie.

* * *

Pamiętam nasz pierwszy komputer, z namaszczeniem ustawiany w pokoju rodziców. Pamiętam, jak pierwszy raz weszłam do internetu w dzielnicowej czytelni, gdzie trzeba było z wyprzedzeniem zapisywać się na półgodzinną sesję. Wciąż pamiętam swoje hasło do pierwszej poczty elektronicznej, numer Gadu­-Gadu, a nawet miejsce i okoliczności, w których założyłam konto na Face­booku (kawiarnia na parterze Empiku na Nowym Świecie w Warszawie, przed dyżurem w redakcji w czerwcu 2009 roku).
Podekscytowana jechałam kilka lat temu do centrali Google’a na wywiad ze wspomnianym Sundarem Pichaiem. Mniej ekscytacji, a więcej ciekawości budził Sam Altman, prezes OpenAI, gdy miałam z nim poprowadzić spotkanie w Warszawie. Wciąż tli się we mnie niezrealizowana dziennikarska aspiracja do wywiadu z Markiem Zuckerbergiem.
Gdy relacjonowałam protesty przeciwko ACTA, gdy opisywałam, jak Twitter miał pomagać opozycjonistom w krajach arabskich w walce z autorytarnymi reżimami, albo komentowałam blackouty internetu wprowadzane przez reżim Łukaszenki, miałam poczucie, że uczestniczę w Wielkiej Historii.
Obserwowanie tych zmian to fascynujące doświadczenie. Ale to także doświadczenie gorzkie. Bo z dziecięcych wizji lepszej lub przynajmniej wygodniejszej i bardziej sprawiedliwej przyszłości zaczął się stopniowo wyłaniać obraz świata zdominowanego przez garstkę korporacji technologicznych. Firm, które za słynnymi sloganami o nieczynieniu złaI, tworzeniu historii, zaglądaniu głębiej, myśleniu inaczej i inspirowaniu świata ukrywają prostą myśl: zarabiać więcej i więcej. I w tym celu skutecznie wdrażają kolonialne zasady 4E.

* * *

Aby zrozumieć nowe zjawiska, musimy je najpierw nazwać. Stąd akronimy GAFAM (Google, Apple, Face­book, Amazon, Microsoft), FANGA (Face­book, Amazon, Netflix, Google, Apple) czy odnoszący się do Chin BATX (Baidu, AliExpress, Tencent, Xiaomi). Im dalej, tym bardziej rozszerzamy te określenia na „siedmiu wspaniałych”: Microsoft, Alphabet (czyli właściciela Google’a), Amazona, Metę, Nvidię (największego producenta półprzewodników), Apple i Teslę. Dobijają do nich kolejni giganci, z mniejszymi może wycenami, ale i tak sporym apetytem. Ze Stanów Zjednoczonych (Airbnb, IBM, Intel, OpenAI), Chin (TikTok, Shein, Temu), Korei (Samsung) czy nawet z Europy (Spotify, Booking.com, Bolt).
Publicyści próbują używać różnych obrazowych określeń: platformy cyfrowe, cyberkorporacje, techbaronowie, techmagnaci. Wciąż jednak nie dorobiliśmy się lepszego terminu niż „big techy”, nawiązującego do innych gigantów przemysłu: big tobacco, big oil czy big pharma. W sformułowaniu „big techy” zawarty jest głębszy przekaz, podprogowy sygnał, że nie mamy do czynienia z jakąś niewielką i elitarną grupą. Ta grupa może się rozszerzać – i tak się dzieje – zarówno przez wzrost samych firm, jak i przez otwieranie się na coraz to nowe podmioty. Na tym technologicznym olimpie zasiadają oczywiście potężniejsi i słabsi. Łączą ich jednak ogromny apetyt, coraz bardziej zaawansowane sposoby na jego zaspokajanie oraz władza skoncentrowana w naprawdę wąskich kręgach.
Ogromna część tej władzy skupia się w rękach korporacji stworzonych w Stanach Zjednoczonych. Ekonomista Sean F. Ennis, specjalizujący się w tematyce konkurencji autor książki Internet Empire. The Hidden Digital War (Imperium Internetu. Ukryta cyfrowa wojna), uważa wręcz, że amerykańskie firmy są tu jednoznacznymi zwycięzcami, bo „przejęły ogromne połacie operacyjne światowych rynków ekonomicznych dzięki internetowi, świetnemu zarządzaniu, wsparciu rządu amerykańskiego i nowemu typowi hipsterskich wojowników”5 .

* * *

Jak to bywa w polityce i geopolityce, nic nie jest skończone, dopóki nie jest skończone. A na technologicznym olimpie przetasowania i próby sił wciąż trwają w najlepsze. Choćby potężny wzrost TikToka oraz jego wpływy, zwłaszcza wśród najmłodszych pokoleń, uświadamiają, że układ sił wcale nie jest dany raz na zawsze.
Profesor Uniwersytetu Nowojorskiego Scott Galloway w wydanej w 2017 roku książce Wielka czwórka. Ukryte DNA: Amazon, Apple, Face­book i Google6 zbadał, co stało za siłą tych właśnie czterech firm, które przeskoczyły magiczną granicę wyceny jednego biliona dolarów. Przewidywał, że lada chwila dołączy do nich ktoś kolejny. Oczywiście miał rację. Do ekskluzywnego klubu bilionerów dołączyły już trzy przedsiębiorstwa, a tylko jedno z nich (naftowy gigant Saudi Aramco, na ostatnim, siódmym miejscu) nie jest big techem. Pozostałe to wyspecjalizowana w półprzewodnikach Nvidia i – wydawać by się mogło, że trochę już nudny – Microsoft. Obu pomógł boom na generatywną AI, który pojawił się wraz z końcem 2022 roku.
Chociaż w latach 2022 i 2023 big techy odnotowały bo­lesne spadki na giełdzie, to w grudniu 2024 roku, gdy piszę te słowa, łączna wycena tej dzisiejszej Wielkiej Szóstki wynosi ponad 15 bilionów dolarów. To 18 razy więcej niż PKB Polski i 3,3 razy więcej niż PKB dużych i silnych gospodarczo Niemiec.
Wielka Technologia jest wielka, bo osiągnęła masę krytyczną, która pozwala jej coraz szybciej się toczyć i coraz sprawniej kruszyć wszystko, co napotka na swojej drodze. Model biznesowy firm technologicznych opiera się na zasobach niematerialnych, takich jak patenty, nasze dane czy nasza nieodpłatna praca na ich rzecz. W rezultacie kolejni przedstawiciele Wielkiej Technologii przekształcają się w monopolistyczne platformy, co pozwala im czerpać znaczne korzyści finansowe z samego faktu bycia tak wielkimi.
Meta i Google łącznie kontrolują ponad połowę rynku reklamy cyfrowej w Europie. Amazon, Microsoft i Google odpowiadają za 67 procent wydatków europejskich klientów na przetwarzanie w chmurze7 . W Europie ponad 40 procent dochodów generowanych przez hotele za pośrednictwem kanałów online w 2023 roku zdominował Booking.com8 . Ponad połowa tego, czego Europejczycy słuchają w streamingu, znajduje się w rękach szwedzkiego Spotify9 . Powyższe liczby w poszczególnych latach mogą się wahać o kilka procent, ale ogólne tendencje tylko się pogłębiają.
Wyraźnie było to widać w 2022 roku po wybuchu pandemii, która nie tylko zmusiła społeczeństwa całego świata do jeszcze intensywniejszego korzystania z narzędzi cyfrowych, ale także momentalnie wprowadziła techmiliarderów do politycznych gremiów. Gubernator Nowego Jorku Andrew Cuomodo do rozmowy na temat cyfryzacji szkolnictwa i walki z kryzysem wywołanym przez covid zaprosił założyciela Microsoftu Billa Gatesa i byłego dyrektora Google’a Erica Schmidta10 , choć ich firmy są komercyjnymi dostawcami narzędzi do edukacji, a więc mogłoby to stwarzać ryzyko promocji ich rozwiązań. W Wielkiej Brytanii przedstawiciele biznesu technologicznego zostali zaproszeni do siedziby premiera na Downing Street, żeby omówić rozwiązania technologiczne potrzebne do przezwyciężenia pandemii. Zaowocowało to przyznaniem firmie Palantir, będącej gigantem nadzoru, lukratywnych kontraktów na usprawnienie przepływu danych w państwie11 .
W Polsce po pełnoskalowym ataku Rosji na Ukrainę w lutym 2022 roku politycy niemal od razu związali swoje nadzieje z big techami. Z jednej strony widzieli w nich partnerów do walki w wojnie hybrydowej, z drugiej przymilali się do nich, licząc, że będzie to jedna z dróg budowy silniejszej koalicji ze Stanami Zjednoczonymi. I wreszcie, jak opowiadał mi były minister cyfryzacji Janusz Cieszyński, liczyli, że nagłośnienie inwestycji Google’a nad Wisłą będzie dla świata sygnałem, że Polska jest bezpiecznym rynkiem.
W ten sposób doszliśmy do sytuacji, w której garstka monopolistów trzyma w garści infrastrukturę będącą podstawą coraz większego świata technologii. Big techy kolonizują nasze życie zawodowe i konsumpcję prywatną, decydują o przepływie informacji i komunikacji. Wszystko wskazuje na to, że po­głębiająca się platformizacja będzie prowadzić do ich dominacji w sferze publicznej, gospodarczej i politycznej.

Elon Prometeusz

„Oligarchia Mump. Musk plus Trump. Mu…mp”12 . Tak pod koniec 2024 roku na dawnym Twitterze, przemianowanym przez Elona Muska na X, Timothy Snyder podsumował stan nowej, coraz silniej skoncentrowanej władzy, z jaką mamy do czynienia w Stanach Zjednoczonych po drugiej wygranej Donalda Trumpa wspieranego przez Muska.
Wspieranego finansowo, bo Musk, najbogatszy człowiek świataII, wpłacił na kampanię Trumpa ponad 240 milionów dolarów13 . Wizerunkowo, bo jako nowy właściciel Twittera siłą platformy, jej algorytmów i przeszło 200 milionów własnych followersów Musk stał murem za Trumpem. I wreszcie organizacyjnie, budując wokół kandydata republikanów grupę biznesmenów oraz inwestorów upatrujących w jego dojściu do władzy szansy na jeszcze szybszy rozwój przemysłu, szczególnie technologicznego.
Kiedy Trump wygrał, a Musk jeszcze przed zaprzysiężeniem nowego prezydenta stał się jego głównym doradcą, nie tylko Snyder zaczął w tym duecie widzieć fragment większego zjawiska.
Cała ta ogromna nadzieja pokładana w rozwoju technologii, połączona z potężną koncentracją kapitału i wysoką skutecznością – osiąganą za pomocą różnych strategii, o których piszę na dalszych kartach tej książki – to jednak nie jest wyłącznie sprawa Stanów Zjednoczonych. I okazuje się dziś czymś więcej niż czystym pochodem innowacji. Mumpizm jako mechanizm polityczny skutecznie rozlewa się po świecie. Dociera nawet tam, gdzie Musk niekoniecznie ma bezpośrednie interesy, choćby do Polski.
Przecież żadna z jego licznych firm nie produkuje, nie zatrudnia ani nawet nie sprzedaje szczególnie dużo na polskim rynku. W Polsce i w ogóle w Unii nigdy nawet nie powstało żaden oddział lub choćby biuro Twittera. Najbliższa nam gigafabryka Tesli jest pod Berlinem. Pracuje w niej sporo Polaków – z około dziesięciotysięcznej załogi jedna czwarta pochodzi z Polski, ale i w tym wypadku trudno powiedzieć, że Tesla stała się dla nas znaczącym pracodawcą. Wyjątkiem jest SpaceX, a konkretnie jeden z jego produktów: starlinki, czyli satelity do globalnego dostępu do szybkiego internetu szerokopasmowego, szczególnie w trudno dostępnych miejscach. Polski rząd oraz Orlen sfinansowały zakup blisko 30 tysię­cy takich terminali (z około 40 tysięcy, jakie łącznie trafiły na Ukrainę po ataku Rosji w lutym 2022 roku). Polski rząd opłaca za nie także abonament i do końca 2025 roku łącznie wydatki na starlinki dla Ukrainy sięgną około 450 mln złotych. To konkretne wsparcie dla walczącego państwa. Można by jednak sądzić, że dla imperium Muska nie jest to znacząca kwota. Szczególnie że również inne sojusznicze państwa kupiły terminale dla Ukrainy i dopłacają do ich użycia.
Tyle że, jak pisze Walter Isaacson w potężnej biografii Muska, dla prezesa SpaceX nawet częściowe opłacanie abonamentu za starlinki wcale nie było czymś łatwym. Boksował się z Pentagonem, by rząd USA wziął na siebie odpowiedzialność za te systemy satelitarne nad Ukrainą, a także za koszty związane z ich utrzymaniem. Isaacson tak opisuje frustrację biznesmena: „«Jak doszło do tego, że zostałem wmieszany w tę wojnę?», zapytał mnie podczas nocnej rozmowy telefonicznej. «Starlink nie powstał po to, by używano go do walki. Miał umożliwić ludziom oglądanie Netfliksa, odprężenie się, wykorzystywanie internetu do nauki i robienie innych dobrych i pokojowych rzeczy, a nie przeprowadzanie ataków dronami»”14 .
Jak bardzo ten temat pozostaje problematyczny dla Elona Muska, doskonale pokazała ostra wymiana zdań między nim a ministrem spraw zagranicznych Radosławem Sikorskim w marcu 2025 roku. Musk po raz kolejny wypomniał Ukrai­nie, że „system Starlink jest kręgosłupem ukraińskiej armii” i gdyby zdecydował się go wyłączyć, jej obrona by upadła. Na jego słowa błyskawicznie zareagował Sikorski, przypomi­nając, że to Polska co roku płaci 50 mln dolarów za starlinki dla Ukrainy, a groźba ich odcięcia świadczy o „niewiarygodności” SpaceX jako dostawcy. Musk nie pozostawił tego bez odpowiedzi – w swoim typowym stylu wyśmiał Sikorskiego, kazał mu „być cicho” i nazwał „małym człowieczkiem”. Ciężko o bardziej dosadny przykład arogancji bogów technologii w stosunku do ich maluczkich poddanych. Tyle że nie jeden Elon ma dziś taką pozycję, która pozwala rozstawiać całe narody niczym pionki na szachownicy.
Po wygranej Donalda Trumpa momentalnie stała się widoczna drastyczna zmiana w relacji między władzą polityczną a korporacjami technologicznymi. Oczywiście władza oznacza tu administrację prezydenta Stanów Zjednoczonych. Kolejne big techy symbolicznie (podczas inauguracji prezydenckiej zjawili się oprócz Muska także Jeff Bezos, czyli właści­ciel Amazona, Mark Zuckerberg, prezes Mety, Tim Cook, prezes Apple, i Sam Altman, prezes OpenAI), bardzo pragmatycznie i jedno­znacznie złożyły hołd nowemu prezydentowi. Tyle że był to hołd czysto transakcyjny, za który w zamian dostali obietnicę umocnienia swojej globalnej pozycji. A taki Paryż wart jest nawet kilku mszy.
Meta zrezygnowała z mechanizmów moderowania treści politycznych, zerwała umowy z zewnętrznymi factcheckerami, a Zuckerberg oficjalnie posypał głowę popiołem za to, że w czasie pandemii jego serwisy walczyły z dezinformacją medyczną na życzenie administracji Joe Bidena. Google, Amazon i Meta momentalnie ogłosiły wycofanie się z programów DEI (diversity, equity, and inclusion, czyli różnorodność, równość i inkluzywność), które przez lata wspierały zatrudnianie pracowników z mniejszości i skupiały się na promowaniu przyjaznego środowiska pracy. OpenAI z SoftBankiem i Oracle ogłosiło wspólną budowę za 500 miliardów tajemniczego projektu Stargate, który ma pchnąć rozwój sztucznej inteligencji w USA na takie poziomy, by pokonać konkurencję z Chin. Oczywiście Trump uczestniczył w ogłoszeniu tej inwestycji i wręcz namaścił ją jako popieraną przez Biały Dom. Przede wszystkim jednak Musk na czele nowego Departamentu do spraw Wydajności Rządu (Department of Government Efficiency, DOGE) zaczął intensywne czyszczenie amerykańskich urzędów z ludzi i zadań, które postrzegane są przez technoentuzjastów jako przeregulowanie i wyrzucanie pieniędzy amerykańskich podatników.
W zamian korporacje cyfrowe ze Stanów Zjednoczo­nych dostają oczywiście potężne państwowe wsparcie. Wiceprezydent J.D. Vance w lutym 2025 roku na swoim pierwszym międzynarodowym przemówieniu w Paryżu podczas dużej francuskiej konferencji o AI zbeształ Europę za nad­mierne regulacje. Oświadczył, że celem Stanów jest utrzymanie amerykańskiego przywództwa w AI, a administracja Trumpa będzie dążyć do tego, żeby amerykańskie firmy były „złotym standardem” tej technologii na świecie. Ale przede wszystkim dosadnie skrytykował europejskie przepisy walczące z dezinformacją, nazywając je cenzurą. I nie ma co się oszukiwać: mniej tu o cenzurę chodzi, a bardziej o wymagania i ewentualne koszty, jakie w związku z tymi regulacjami mogą ponosić big techy.
Unia szybko to odczytała te słowa jako poważną groźbę ze strony – wciąż – sojusznika i już następnego dnia z agendy prac legislacyjnych wykasowano Liability directive, czyli nowe prawo, które miało chronić mieszkańców Unii przed szkodliwym wpływem AI.
Wyraźnie widać, że nadchodzi nowa era. I każdy próbuje się w niej jakoś odnaleźć. Tyle że to jest niezwykle skompliko­wane wyzwanie. Jak pisze Tomasz Stawiszyński, powołując się na amerykańskiego filozofa i przedstawiciela nowego ateizmu Daniela Dennetta, „wkraczamy dzisiaj – za sprawą rozwoju nauki i technologii – w epokę, w której na nowo widoczne stają się gigantyczne obszary naszej niewiedzy i niekompetencji”15 i ten stan może się pogłębiać właśnie z powodu gigantycznego skoku technologicznego. „Nie dość, że przestajemy rozumieć technologię, której używamy – mechanizmy, wedle których działa sztuczna inteligencja i samouczące się sieci są dla nas wszak niejasne – to jeszcze używamy technologii w służbie dezinformacji. Godzimy się na to, by za jej pomocą generować sztuczną rzeczywistość, nieodróżnialną od tego, co rzeczywiste, by tak rzec, prawdziwe. Przy czym dzieje się to zarówno celowo, w służbie politycznych albo biznesowych interesów, jak i całkiem bezwiednie”16 .
Dzięki tej mieszance zagubienia w niezrozumiałych technologiach, doprawianej czarowaniem obietnicami lepszej przyszłości gotowanej na ogniu coraz bardziej skoncentrowanego, ogromnego kapitału, wciąż umacnia się współczesny olimp.
Boską pozycję samego Elona Muska trudno dziś zbagatelizować. Jego tweety potrafią doprowadzić do kryzysów dyplomatycznych, wzniecić połajanki wobec konkretnych polityków lub wynieść ich na piedestał – i to nie tylko w samych Stanach. Potrafią namieszać w kursach kryptowalut. Ostatniego dnia 2024 roku, czy to dla żartu, czy raczej z biznesowym zamysłem, Musk zmienił swoje imię na Twitterze na „Kekius Maximus” i w ciągu kilku godzin kurs memecoina (czyli kryptowaluty powiązanej z memem) KEKIUS podskoczył o ponad 500 procent.
Przez lata w Musku widziano współczesnego Prometeusza. W końcu SpaceX powstała w celu umożliwienia kolonizacji Marsa, co miałoby uratować ludzkość przed wyginięciem w potencjalnej katastrofie. Z kolei inna jego firma, Neuralink, dąży do opracowania „interfejsów mózg­-maszyna o ultrawysokiej przepustowości, łączących ludzi z komputerami”. Musk chce nam więc dać wykradziony bogom ogień, czyli technologie napędzające postęp intelektualny i społeczny.
W taki właśnie sposób sam postrzega swoją pozycję i wcale tego nie ukrywa. Kiedyś zatweetował wprost: „Prometheus Unbound”, czyli „Prometeusz wyzwolony”, nawiązując do poematu Percy’ego Bysshe’a Shelleya. W tym dziele tyran Jowisz zostaje obalony, a Prometeusz uwolniony od kary, co daje nadzieję, że wiedza wzniesie ludzkość ponad ograniczenia i restrykcje. I to samo chce dla nas uczynić Elon Musk. A ludzie z całego świata w to wierzą, bo mit Prometeusza wciąż jest w nas żywy, nieustannie potrzebujemy takich symboli.
A że za tym mitem stoi megalomania? Nie tylko Muska. Dostrzega to coraz więcej publicystów, naukowców, nawet ludzi technologii. I mówią o tym jako o powszechnym przejawie działania cyberkorporacji. Profesor Michał Goliński ze Szkoły Głównej Handlowej (SGH), badający społeczeństwo infor­macyjne, gospodarkę cyfrową i wpływ IT na kształt współczesnej cywilizacji, pisze wprost: „Osiągnięta dominacja rynkowa, połączona z legendarnym egotyzmem niektórych z założycieli i jednocześnie głównych właścicieli (przykładami mogą być Jobs, Zuckerberg, a spoza GAFA największy egotyk – Musk), mogła doprowadzić do swoistej egomanii całych firm. Przesadne koncentrowanie się na sobie, połączone z poczuciem misji i nieomylności, musi w dłuższej konsekwencji prowadzić do błędnych decyzji biznesowych czy nawet zapędzenia się w ślepą uliczkę”17 .
Megalomania objawia się w rzucanych co chwila nowych, czasem szaleńczo fantastycznych pomysłach. W zapowiedziach budowy metawersum (wirtualnego, angażującego świata łączącego rzeczywistość rozszerzoną, wirtualną i internet, gdzie użytkownicy mogą wchodzić w interakcje, pracować, bawić się i tworzyć cyfrowe społeczności) czy w obietnicach stworzenia niemal zaraz generalnej sztucznej inteligencji. Generalnej, czyli takiej, która ma zdolność do rozumienia, uczenia się i wykonywania zadań na poziomie porównywalnym z ludzką inteligencją. Ale oczywiście szybciej, lepiej i taniej. Tyle że wciąż – jeśli przypomnieć już z lekka wyświechtane, ale nadal aktualne słowa inwestora Petera Thiela – zamiast latających samochodów mamy 140 znaków, czyli Twittera18 . Możliwa długość tweetów została wprawdzie wielokrotnie zwiększona, a po wykupieniu Twittera przez Muska w wersji płatnej rozciągnięta do czterech tysięcy znaków, ale droga do lotów na Marsa także jest coraz dłuższa.

Bunt cyfrowej biomasy

Wciąż mamy jednak głęboko zakorzenioną wizję technologii jako zmiany, jako buntu, jako drogi do nowego świata, który tak wiele nam obiecywał. Analizuje to wnikliwie dziennikarz Mike Isaac w fenomenalnej książce Uber. Walka o władzę, opisując zmianę, jaka zaszła w Dolinie Krzemowej po krachu finansowym z 2008 roku. Wcześniej wizerunek Doliny kształtowali hakerzy, techrewolucjoniści, ludzie „myślący inaczej”, jak reklamowało się Apple.
Po recesji kolebkę technologii zaczęli zasilać ludzie z gruntu odmienni: absolwenci Master of Business Administration (MBA), pracownicy z niesławnego banku Goldman Sachs czy konsultanci z równie kontrowersyjnej firmy doradczej McKin­sey. „Kiedy kryzys finansowy odarł z powabu bankowość i konsulting, absolwenci prestiżowych uczelni biznesowych ruszyli w poszukiwaniu nowych perspektyw na Zachód. W Dolinie Krzemowej panował lepszy klimat. […] I co najlepsze, techmaniacy nie byli (jeszcze) znienawidzeni przez 99 procent społeczeństwa, a pod oknami ich biur nie koczowali aktywiści Occupy Wall Street”19 – pisze Isaac. W rezultacie do 2015 roku do branży technologicznej trafiło około 16 procent absolwentów z tytułami MBA, a na ponad 150 ówczesnych działających w Dolinie „jednorożców”, czyli spółek o wycenie przekraczającej miliard dolarów, niemal jedna czwarta miała wśród (współ)założycieli absolwentów szkół biznesowych.
Ten napływ „wilków z Wall Street” zaczął szybko i drastycznie zmieniać oblicze tego biznesu. Nagromadzenie samców alfa z finansowym sznytem, w garniturach za kilka tysięcy dolarów, w miejsce startupowców w koszulkach i trampkach wprowadzało do popularnej wizji zmiany świata na lepsze radykalną potrzebę szybkiego wzrostu.
Jakiś czas temu rozmawiałam z Frances Haugen, sygnalistką, która w 2021 roku ujawniła, że Face­book, dążąc do wzrostu, ignoruje bezpieczeństwo swoich użytkowników. Gdy spytałam ją, jak to możliwe, że tak zmieniła się firma, która przecież dla naszego pokolenia była symbolem otwierania świata i nowoczesnej komunikacji, odpowiedziała: „Problemem okazało się właśnie to, że stała się biznesem, który zaczął gwałtownie rosnąć. Wzrost stał się bóstwem, do którego wszyscy w tym świecie się modlą. Ale bądźmy szczerzy, my też się do niego modlimy. Jako użytkownicy mediów społecznościowych wielbimy zasięgi, tę ułudę ważności i popularności. Kochamy tanie usługi, które stały się podstawą technologicznej inwazji. I nie chcemy nawet pytać, jakie są tego koszty”.
To jest gorzka prawda. Ale dopóki jej nie zrozumiemy, nie możemy oczekiwać zmiany. Jak pisze Galloway, giganci technologii „manifestują swoją boskość, miłość, seksualność i konsumpcję […]. Przedsiębiorstwa te nie są jednak zainteresowane stanem naszych dusz, nie zaopiekują się nami na starość ani nie potrzymają nikogo za rękę. Są organizacjami, które skupiły nieprawdopodobną władzę. Władza korumpuje, zwłaszcza w środowiskach skażonych tym, co papież nazywa «idolatrią pieniądza». Firmy te unikają płacenia podatków, naruszają naszą prywatność i niszczą miejsca pracy, żeby zwiększyć zyski, ponieważ… mogą to robić”20 . Nie brakuje w tej myśli pesymistycznego determinizmu. Zresztą przebija on silnie z wielu analiz i refleksji dotyczących pozycji big techów. Po latach najpierw zaskoczenia technologicznym skokiem, potem zachwytów nad tym, co nam on daje, dziś żyjemy w okresie zniechęcenia i przekonania o bezsilności.
Wiele jednak wskazuje na to, że zaczęto podejmować próby odzyskiwania utraconych pozycji. Co oczywiście nie będzie proste. Zacytujmy jeszcze raz słowa Gallowaya, jednego z najciekawszych analityków współczesności: „Churchill powiedział, że drugą wojnę światową wygrały brytyjskie mózgi, amerykańska krzepa i rosyjska krew. Face­book ma wszystkie te trzy atuty. Jeżeli ktoś się zastanawia, którym z nich jest klient, to informuję, że krwią”21 . I tę metaforę można spokojnie zastosować do klientów wszystkich cybertechów.
Ale jak mówi stare polskie przysłowie: „Krew nie woda”. Ludzkiej natury nie da się oszukać, kiedyś dojdzie do buntu i próby odzyskania tego, co utraciliśmy.
Pierwszym krokiem jest odczarowanie pozycji big techów. Uświadomienie sobie, że nie są to jakieś boskie twory, które z wysokości cyfrowego olimpu zajmują się tylko sobą, a których planów nie zdołamy pojąć. Uświadomienie sobie, że cała ich potęga jest tak naprawdę odbiciem naszej wiary, naszej uwagi, naszych pieniędzy, naszych danych, naszej pracy.
W ostatnich dekadach mogliśmy obserwować wręcz pasmo kapitulacji kolejnych rządów przed tą siłą. Właściwie na całym świecie ujawniła się niezdolność do wyznaczania granic platformom technologicznym, które unikały odpowiedzialności, swobodnie wykorzystując luki w prawie zarówno europejskim, jak i amerykańskim. Dziś jednak znajdujemy się w szczególnym momencie. Przez krótką chwilę wydawało się, że doszło do kontr­ofensywy. Unia Europejska w bólach i wśród sporów, ale mimo wszystko uchwaliła wielkie regulacje technologicznego porządku. Sądy przyklepują nakładane na firmy z tej branży ogromne kary, nakazując zapłatę za naginanie prawa. Rządy zaczęły się bacznie przyglądać chińskim platformom e­-commerce sztucznie pompującym wzrosty sprzedaży, a urzędnicy próbują zareagować, zanim będzie znowu za późno na skuteczne dyrektywy.
W Stanach Zjednoczonych federalni prokuratorzy i departament sprawiedliwości postawili przed sądem największe firmy, z Google’em na czele, oskarżając je o budowę szkodliwych monopoli. Ustawa nakazująca TikTokowi odsprzedaż amerykańskich udziałów przeszła już całą ścieżkę prawną i została nawet zatwierdzona przez sąd, do którego odwołał się ByteDance, chiński właściciel tej platformy. Co więcej, kolejne stany pozywają Metę i TikToka za szkody wyrządzo­ne dzieciom: od eksploatacji danych nieletnich w celach reklamowych poprzez nieskuteczną walkę z cyberprzemocą po takie celowe budowanie swoich mechanizmów, by prowadzić do uzależnienia od korzystania z tych usług, co może skutkować problemami psychicznymi.
Kanada i Australia zdecydowanie ruszyły do walki z monopolem reklamowym big techów, jasno wskazując, że chodzi o ochronę lokalnego rynku medialnego. Artyści z całego świata przestają się pokornie godzić na okradanie ich za pomocą sztucznej inteligencji i na zmiany w sposobach monetyzowania ich pracy. W samych big techach zaczynają powstawać związki zawodowe, a byli pracownicy ujawniają tajemnice korporacji, demaskując mechanizmy ich działania.
Wreszcie zaczynamy widzieć, że jesteśmy czymś więcej niż „cyfrową biomasą” (to określenie używane przez wspomnianą Katarzynę Szymielewicz). Jak przekonywał mnie Maximilian Gahntz, ekspert z berlińskiego biura Fundacji Mozilla, która zajmuje się promowaniem otwartego internetu, prywatności użytkowników i wolnego oprogramowania, nasz bunt wcale nie musi być jak ruch oporu w Kreuzbergu. „Nie chodzi o to, by nagle zajmować siedziby kolejnych firm. Nie mniej ważne jest po prostu przyglądanie się temu, co się dzieje, zadawanie pytań, składanie skarg, znaczenie mają wspólne próby odczarowania mocy wielkich korporacji. Czy to będzie proste? Na pewno nie. Ale nie możemy się poddać, uznać swojej słabości i pogodzić się z tym, że jesteśmy kolonią gigantów z Chin czy USA. Musimy ciągle walczyć, by regulacje były lepsze i skuteczniej egzekwowane” – mówił Gahntz w wyraźnie bojowym nastroju, co może być charakterystyczną cechą mieszkańców dzisiejszego Berlina.
Tego rodzaju bojowe nastroje, czasem przebijające się zza zmęczenia, a nawet wypalenia, dostrzegam coraz częściej. W ciągu niemal trzech lat pisania tej książki kilkukrotnie wracałam do wielu swoich rozmówców i bohaterów i widziałam zmiany zachodzące w ich postawach, coraz większą świadomość tego, z czym się mierzą (czy raczej my wszyscy się mierzymy), a co więcej, coraz silniejsze przekonanie o konieczności zdecydowanych działań.
Gdy już miałam napisane te słowa, doszło do potężnej zmiany, zakłócenia, które świat technologii tak kocha. Wygrana Trumpa, a w raz z nią potężne wsparcie dla cyfrowych korporacji – nie tylko w Stanach, ale także w każdym zakątku świata, gdzie tylko mają one swoje interesy – zachwiało zacho­dzącymi procesami odzyskiwania pozycji przez wiernych klientów.
Bóg techy są z nami wszędzie, ale ich potęga nie zależy wyłącznie od nas. Witajcie w ich świecie, który jest także naszym światem. Światem lobbystów i aktywistów. Światem naukowców, dziennikarzy i artystów, których praca staje się pokarmem dla tej boskiej siły. Światem, w którym wszyscy nieustannie pracujemy na dobrobyt technologicznych gigantów. Światem, gdzie informacje o tym, co robią i jak działają, są najpilniej strzeżonymi sekretami.
O big techach napisano dziesiątki świetnych książek – do części z nich odnoszę się na dalszych stronach i gorąco je pole­cam. Po co więc pisać kolejną i to nie z perspektywy Doliny Krzemowej czy Waszyngtonu, gdzie tworzone są wielkie innowacje i dzieje się wielka polityka?
Właśnie po to, by pokazać nie ten wielki świat, ale nas, zwykłych ludzi w nim zaplątanych. Trenerkę pilatesu z Pruszkowa, urzędnika z Krakowa, związkowczynię z Poznania, reżyserki z Gdańska, lobbystkę z Warszawy, radnego z Michałowic.
W historiach tu zebranych możemy zobaczyć, jak big techy wpływają na polskie prawo, polską politykę, polskie szkoły, miejsca, gdzie mieszkamy i pracujemy. Możemy spróbować poszukać wspólnoty doświadczeń, zeskrobać boską pozłotę pokrywającą gigantów. Szczególnie że ich potęga nie jest żadnym wielkim darem ani nie bierze się z cudownych zdolności. To strategie biznesowe, polityczne i psychologiczne – opracowywane, badane, rozwijane i wdrażane dzięki mocy zebranej od ludzi. Ich poznanie i nazwanie da nam wszystkim prawdziwą siłę.

I Motto Don’t be evil („Nie czyń zła”) było częścią kodeksu etycznego Google’a od 2000 roku i stanowiło jeden z fundamentów kultury tej firmy. Oficjalnie usunięto je z preambuły kodeksu etycznego w 2018 roku, choć wciąż pojawiało się w dalszej części dokumentu.

II Majątek Elona Muska od listopada 2024 roku szacowany jest jako największy na świecie. Według danych z lutego 2025 roku wynosi 402 miliardy dolarów.